سقوط ۳۵ برابری تولید مواد اولیه دارو

همشهری در گفت‌و‌گو با فعالان صنعت دارو دلایل کمبود استامینوفن کدئین و سایر ضددرد‌های قوی را با وجود هشدار یکسال قبل سازمان غذا و دارو بررسی کرد که در ادامه می‌خوانید:

توزیع استامینوفن کدئین و سایر مسکن‌های قوی در داروخانه‌ها قطره‌چکانی شده است. هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران با اعلام این خبر گفته به دلیل کاهش مواد اولیه کدئین تولید دارو‌های حاوی این ماده دیگر در حجم بالا صورت نمی‌گیرد. اتفاقی که سازمان غذا و دارو سال گذشته نسبت به وقوع آن هشدار داد و مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل این سازمان اواخر شهریور ۱۴۰۴ در یک نشست خبری اعلام کرد که در آینده دیگر کدئین هم گیر نمی‌آید.

هشداری که به نظر می‌رسد چندان جدی گرفته نشد که امروز به وضعیت توزیع قطره‌چکانی استامینوفن کدئین برسد. اما چرا تأمین ماده اولیه این دارو با مشکل مواجه شده و این وضعیت قرار است تا چه زمانی ادامه داشته باشد؟

چرا این دارو‌ها مهم است؟

استامینوفن کدئین شاید برای بسیاری از مردم یک مسکن معمولی باشد، اما برای برخی بیماران، به‌ویژه مبتلایان به سرطان و بیماری‌های صعب‌العلاج، بیماران نیازمند کنترل درد حاد و برخی افراد پس از جراحی، دسترسی به دارو‌های حاوی کدئین اهمیت زیادی دارد. اهمیتی که برای متولیان نظام سلامت به خوبی درک شده و آنها مدت‌هاست که نسبت به کاهش کشفیات تریاک در کشور که منبع اصلی تأمین دارو‌های مسکن حاوی کدئین است، هشدار می‌دهند.

در گذشته بخشی از این نیاز از کشور افغانستان تامین می‌شد، اما به گفته سخنگوی انجمن داروسازان ایران در حال حاضر افغانستان، کشت خشخاش را ممنوع کرده و این موضوع بر میزان کشفیات مواد مخدر در کشور تأثیر گذاشته است. احمدی همچنین تأکید کرده که در ایران هم اجازه کشت خشخاش وجود ندارد.

این در حالی است که وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو بر اساس ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، از سال ۱۴۰۲ تاکنون دوبار درخواست کشت گونه اُلیفرا را به ستاد مبارزه با مواد مخدر ارائه کرده‌اند که تاکنون نتیجه عملی در پی نداشته است. هدف از این درخواست هم تأمین پایدار مواد اولیه دارو‌های حیاتی مانند مورفین، کدئین، اکسی‌کودون، بوپرنورفین و سایر دارو‌های مسکن قوی است.

کاهش قابل توجه تولید مورفین از تریاک

علی گودرزی، مدیرعامل شرکت تولید مواد اولیه داروپخش (تماد)، بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد اولیه دارو‌های حاوی کدئین درباره دلیل کاهش تولید دارو‌های حاوی کدئین به همشهری می‌گوید: بیشترین تولید ما محصول استامینوفن و متفورمین است، اما بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد اولیه دارو‌های مخدر ایران هستیم که طی ماه‌های اخیر با کاهش همراه شده است.

او به‌طور مشخص درباره کاهش تولید استامینوفن کدئین بیان می‌کند: در گذشته ما کشفیات تریاک را دریافت و به مورفین و در ادامه به کدئین تبدیل می‌کردیم. امروز این کشفیات تقریباً به صفر رسیده و تولید این دارو را تحت تأثیر قرار داده است. طالبان دپویی از مواد مخدر ایجاد کرده و این مواد وارد ایران نمی‌شود. به همین دلیل تولید کدئین تحت تأثیر قرار گرفته و استامینوفن‌ها با میزان کمتری تولید می‌شود.

به گفته او استفاده از کشفیات برای تولید مواد اولیه دارویی، هزینه بسیار پایین‌تری نسبت به واردات این مواد دارد و در توضیح بیشتر عنوان می‌کند: در گذشته کشفیات با قیمت خیلی کم در داخل کشور به دارو تبدیل می‌شد. اگر امروز بخواهیم این دارو را وارد کنیم، چند برابر هزینه دارد و قیمت آن برای مصرف‌کننده هم بسیار بالا خواهد بود. به همین دلیل با بحران و کمبود استامینوفن کدئین مواجه شده‌ایم.

گودرزی درباره میزان کاهش دسترسی به ماده اولیه نیز عدد قابل توجهی ارائه می‌کند و می‌گوید: ما در شرکت خودمان هر سال چیزی حدود ۷۰۰ تن مورفین از تریاک می‌گرفتیم، اما امروز این عدد به ۲۰ تن رسیده و حدود یک سی‌وپنجم کاهش پیدا کرده است.

کشت داخلی؛ راهکار تأمین کدئین

مدیرعامل تماد درباره راهکار پیش‌بینی‌شده برای جبران کمبود مواد اولیه گفت: ما هیچ راهی جز کشت داخلی نداریم و بر این اساس، با دریافت مجوز، ۵۰ هزار هکتار شقایق اُلیفرا برای استحصال مورفین و کدئین زیر کشت رفته است. البته به گفته گودرزی این راهکار بلافاصله به افزایش تولید منجر نمی‌شود و از زمان کشت تا تولید محصول نهایی یک بازه زمانی ۶ ماهه باید در نظر گرفت. هر چند ذخیره وجود دارد و بازار را تا حدودی تأمین خواهد کرد. طی دو، سه ماه آینده هم بازار تقویت خواهد شد.

چرا صنعت دارو به کشفیات وابسته شد؟

یک منبع آگاه به همشهری می‌گوید: شکل‌گیری وضعیت فعلی تنها به کاهش اخیر کشفیات محدود نمی‌شود و ریشه آن به شیوه تأمین مواد اولیه دارو‌های مخدر در چند دهه گذشته بازمی‌گردد. ایران در سال‌های ۵۸ و ۵۹ از کنوانسیون جهانی کشت مواد مخدر خارج شد و پس از آن، تأمین مواد اولیه دارو‌های مشتق از خشخاش عمدتاً از طریق کشفیات مواد مخدر قاچاق انجام گرفت که با سیاست‌های طالبان درباره کشت خشخاش و جلوگیری از ورود تریاک به ایران این مسیر تأمین محدودتر شد. او همچنین تاکید می‌کند: تغییر الگوی مصرف مواد مخدر نیز در کمتر شدن کشفیات مؤثر بود. کاهش مصرف مواد مخدر سنتی و افزایش گرایش به مواد صنعتی هم منجر به کاهش واردات تریاک شد و میزان کشفیاتی را که می‌توانست به عنوان ماده اولیه در اختیار صنعت دارو قرار بگیرد را کاهش داد.

فرصت واردات هست؛ اما با چه قیمتی؟

پیگیری‌های همشهری از منابع آگاه نشان می‌دهد که سالانه حداقل ۵۰۰ تن تریاک خالص برای تولید دارو‌های مخدر در کشور مورد نیاز است، اما کاهش مستمر و مؤثر کشفیات قاچاق طی دو تا سه سال اخیر، تأمین مواد اولیه این دارو‌ها را با چالش بیشتری مواجه کرده و ضرورت ایجاد یک مسیر پایدار برای تأمین مواد اولیه را افزایش داده است.

البته که با بروز شرایط بحرانی، راهی دیگر برای جبران کمبود این دارو‌ها وجود دارد؛ واردات. اما این راهکار با یک مانع جدی روبه‌روست: هزینه! البته که کارشناسان واردات را به دلیل محدودیت منابع جهانی و هزینه تمام‌شده بالاتر، راهکار پایدار و قابل اتکایی نمی‌دانند، چون پیشتر ماده اولیه این دارو‌ها از طریق کشفیات با هزینه بسیار پایین در اختیار صنعت دارو قرار می‌گرفت، اما واردات آن هم منجر به ارزبری و هم فشار اقتصادی بر تامین‌کننده و مصرف‌کننده است.

به‌نظر می‌رسد راهکار درست‌تر اجرای تدبیری برای تامین نیاز صنعت در داخل کشور با همکاری وزارت بهداشت و سایر نهاد‌های متولی همراه با فرآیند‌های قانونی و نظارتی است. به گونه‌ای که در صورت تصویب و اجرای کشت قانونی، مدیریت کشت بر عهده وزارت جهاد کشاورزی و نظارت‌های امنیتی بر عهده ستاد مبارزه با مواد مخدر و پلیس و نظارت‌های فنی هم برعهده سازمان غذا و دارو باشد و محصول برداشت‌شده هم پس از طی مراحل قانونی و نظارتی، به شرکت‌های مجاز تولیدکننده مواد اولیه دارویی تحویل خواهد شد.

کشت قانونی گونه مورد نظر می‌تواند به‌عنوان یک راهبرد بلندمدت، زمینه تأمین پایدار مواد اولیه، کاهش وابستگی به منابع خارجی و مدیریت بهتر زنجیره تأمین را فراهم کند.