به چه کارهایی در قانون مزد تعلق میگیرد؟
جبران خسارت یکی از مسائل مالی است که قانونگذار به آن توجه نموده و راهکارهایی را نیز برای آن تعیین کرده است. زمانی که حقی پایمال میشود، ملکی به تصرف دیگری درمیآید یا شخصی کاری برای دیگری انجام داده و به او حقوق پرداخت نمیشود، اجرت المثل مطرح میشود. اجرت المثل در واقع بهای یک کار یا خسارت ناشی از تصرف اموال دیگری است.
در قانون موارد متعددی را برای اجرت المثل ذکر کرده که دوتا از مهمترین آنها، اجرت المثل ایام زوجیت و اجرت المثل ایام تصرف است. در ادامه با اجرت المثل و انواع آن بیشتر آشنا خواهیم شد با ما همراه باشید.
اجرت المثل چیست؟
در قانون اجرت المثل در نقطه مقابل اجرت المسمی قرار گرفته است. اجرت المسمی ملبغی است که طرفین قبل از بستن قرارداد برای انجام کار مشخص یا استفاده از ملک، بر سر میزان آن به توافق رسیدهاند.
در مقابل اجرت المثل زمانی محقق میشود که طرفین در قرارداد هیچ مبلغی را برای کار یا استفاده از ملک مشخص نکرده باشند. در این شرایط قانون برای جبران خسارت اجرت المثل را پیشنهاد داده است.
در واقع اجرت المثل نوعی جبران خسارت محسوب میشود که شخص ضامن یا مسئول کار باید در مقابل منافع استفاده شده یا تلف شده، به مالک اصلی پرداخت کند. میزان اجرت المثل را عرف تعیین میکند.
انواع اجرت المثل
اجرت المثل بر اساس منشا و دلیل به دو نوع کلی تقسیم میشود که به شرح زیر است:
اجرت المثل منفعت ناشی از کار
اجرت المثل ناشی از کار برای زمانی است که شخصی کاری را برای دیگری انجام میدهد. هر فرد میتواند بر اساس شغل و نوع کار خود، مبلغی را به عنوان دستمزد تعیین کند.
چنانچه مقدار آن از قبل تعیین نشده باشد، فردی که دستور به انجام کار را داده باشد، به اندازه اجرت المثل مسئول است.
مهمترین مصداق اجرت المثل کاری، همان است که قاضی برای زن تعیین کرده و به آن اجرت المثل ایام زوجیت گفته میشود. از مصادیق دیگر آن میتوان به حق الوکاله وکیل یا قرارداد مضاربه اشاره کرد.
بر اساس قانون اگر شرایط ذکر شده در قانون در قرارداد مضاربه رعایت نشده باشد، قرارداد مضاربه نبوده و فرد میتواند برای دریافت اجرت المثل را مطالبه نماید.
برای آن که بتوان دعوای مطالبه اجرت المثل ناشی از منفعت کار را مطرح کرد، باید شرایط زیر وجود داشته باشد:
- انجام دهنده کار آن را مجانی و به قصد تبرع انجام نداده باشد.
- کار انجام شده در عرف دارای مزد و اجرت باشد.
- فرد انجام دهنده، با دستور شخص کار را برای او انجام داده باشد.
- کار انجام شده، غیرقانونی و نامشروع نباشد.
- اجرت المثل منفعت مال
منظور از اجرت المثل منفعت مال، هزینهای است که مالک میتواند برای استفاده خارج از قرارداد از ملکش، دریافت کند. یعنی وقتی قرارداد قانونی ملک به پایان رسید و مستاجر ملک را تحویل نداد، مالک میتواند برای زمانی که مستاجر بعد از پایان مدت قرارداد از ملک استفاده کرده، اجرت المثل بگیرد.
قانون مدنی در ماده 494 به این مورد اشاره کرده و میگوید: «مالک برای این مدت مستحق اجرت المثل است حتی اگر مستاجر منفعتی نبرده باشد. اگر با اجازه مالک تصرف کرده باشد، در صورتی که منفعتی از ملک برده باشد، باید اجرت المثل را پرداخت کند. مگر اینکه مالک اجازه استفاده مجانی را داده باشد.»
اگر بعد از پایان مدت اجاره، مستاجر ملک را تحویل ندهد و مالک نیز اعتراضی نکند، مستاجر ماذون محسوب میشود نه عاصب. زیرا در اینجا سکوت مالک دال بر رضایت او تعبیر میشود.
البته منفعت از مال تنها شامل ملک نمیشود بلکه مابقی اموال فرد چه مادی باشد چه غیر مادی و معنوی باشد را در برمیگیرد.
اجرت المثل ایام زوجیت
منظور از اجرت المثل ایام زوجیت، بها و اجرت کارهایی است که زن در مدت زوجیت خود در خانه همسر انجام داده است.
در تبصره 6 ماده 336 قانون مدنی آمده است: «چنانچه زوجه کارهایی را که شرعا بر عهده وی نبوده، به دستور زوج و با نداشتن قصد تبرع انجام داده باشد و برای دادگاه نیز ثابت شود، دادگاه اجرتالمثل کارهای انجام شده را محاسبه و به پرداخت آن حکم میکند»
بنابراین قانون، زن استحقاق دریافت اجرت المثل را خواهد داشت.
وظایف قانونی زن در زندگی مشترک
همانطور که گفته شد، اجرت المثل برای کارهایی پرداخت میشود که زن در خانه همسرش انجام میدهد. شاید برای برخی سوال باشد که چه جور وظایفی میتواند مستحق دریافت اجرت المثل باشد. یا اگر آن کارها را در خانه انجام ندهد، باز هم میتواند اجرت المثل را مطالبه کند یا خیر؟
در پاسخ باید گفت که کار کردن در خانه مانند آشپزی، نگهداری و شیردادن به فرزند، تمیز کردن و غیره جزو وظایف زن نیست و بر اساس قانون میتواند مزد آن را همسرش دریافت کند.
به طور کلی وظایفی که قانون به عهده زن گذاشته، به دو دسته تقسیم میشود:
تمکین عام: به معنی اطاعت از مرد در زندگی مشترک است. مثل سکونت در جایی که مرد میگوید، عدم خروج از منزل و غیره.
تمکین خاص: به معنی انجام روابط زناشویی است. زن وظیفه دارد که تمامی نیازهای متعارف و ممکن را برای مرد فراهم کند و هر زمان که مرد نیاز داشت، خود را آماده کند. البته تمکین امری مطلق نبوده و برخی موارد که زن تمکین نکند، مانع از محروم شدن از نفقه نمیشود.
یکی از این موارد استفاده از حق حبس بر اساس ماده 1085 قانون مدنی است. بر اساس این ماده زن میتواند تا زمانی که مهریه را نگرفته از انجام وظایف قانونی خود امتناع کند.
شرایط تعلق اجرت المثل ایام زوجیت
برای آن که زن بتواند اجرت المثل را مطالبه کند، باید شرایطی وجود داشته باشد که عبارتند از:
- اجرت المثل در ضمن عقد شرط نشده باشد
زمانی که زن و مرد قرارداد عقد ازدواج را میبندند، میتوانند برخی شرایط را به عنوان شروط ضمن عقد در آن بگنجانند.
شروط ضمن عقد الزامی است و زن و مرد باید به آن متعهد باشند. اگر آنها در ضمن عقد شرط کرده باشند که زن کارهای منزل را رایگان انجام دهد و حق دریافت اجرت المثل را ندارد، نمیتواند بعدا آن را مطالبه کند. زیرا خود این حق را ساقط کرده است.
- به قصد تبرع نباشد
منظور از تبرع این است که زن هیچ چشم داشتی نداشته و تمامی کارها را با میل و رغبت و بدون اینکه قصد دریافت اجرت داشته، انجام داده باشد.
در ماده 336 قانون مدنی که به اجرت المثل اشاره دارد، ذکر کرده کارهایی که از سر لطف و مهربانی انجام شده، مستحق دریافت اجرت المثل نیست. اثبات تبرع در کارهای خانه به عهده مرده است، اگر او بتواند ثابت کند که زن تمامی کارها را با میل و رضایت قلبی و رایگان انجام داده، زن نمیتواند اجرت المثل ایام زوجیت را مطالبه کند.
البته قانون راهکارهای دیگری نیز برای زنانی که نمیتوانند اجرت المثل را دریافت کنند، لحاظ کرده که یکی از آنها دریافت نحله است.
- جز وظایف شرعی و قانونی او نباشد
همانطور که گفته شد، کارهایی که زن در خانه انجام میدهد، برخی شرعا و قانون به عهده اوست و در قبال برخی دیگر وظیفهای ندارد. شرط دریافت اجرت المثل نیز این است که زن کارهایی را انجام داده باشد که شرعا و قانونا به عهده او نبوده است.
- به دستور شوهر انجام داده باشد
مهمترین شرط دیگر برای دریافت اجرت المثل این است که زن به خواست شوهر کارهایی کرده باشد که در حیطه وظایف شرعی و قانونی اش نباشد. در مقابل اگر زن کاری را بدون دستور و درخواست همسرش انجام دهد، نمیتواند درخواست اجرت المثل را داشته باشد.
اجرت المثل بعد از فوت شوهر
زمانی که زن وارد زندگی مشترک میشود، برخی حقوق مالی برای او ایجاد میگردد. این حقوق مگر در شرایط خاص قانونی از بین نمیرود و زن میتواند در هر زمانی آن را از مرد مطالبه کند.
این حقوق معمولا شرایط یکسانی در عقد دائم، موقت و فوت همسر دارند. یکی از این حقوق مالی اجرت المثل است. زن میتواند در طول زندگی مشترک خود، بدون اینکه درخواست طلاق کرده باشد، اجرت المثل را مطالبه نماید.
همینطور زمانی که مرد فوت شود این قانون به قوت خود باقی است. زن میتواند بر اساس قانون اجرت المثل دوران زوجیت را دریافت کند. یعنی با مرگ مرد، این حق برای زن از بین نمیرود.
اجرت المثل بعد از فوت زن
از آنجایی که اجرت المثل جزو حقوق مالی زن محسوب میشود، وارث زن میتواند بعد از فوت او اجرت المثل را نیز مثل مهریه مطالبه کند.
یعنی پدر و مادر زن فوت شده یا فرزندان او، میتوانند به طرفیت از فرزند و مادر خود تمامی حقوق مالی زن فوت شده در اجرت المثل را از مرد دریافت کنند.
دریافت اجرت المثل در زمان طلاق
اگر زن در حین پروسه طلاق بخواهد برای دریافت اجرت المثل اقدام کند، شرایط کمی متفاوت خواهد. بسته به اینکه چه کسی و برای چه چیزی قصد طلاق گرفتن دارد، میتواند اجرت المثل را نیز تحت الشعاع خود قرار دهد.
دریافت اجرت المثل در طلاق به شکل زیر است:
- اگر طلاق به درخواست مرد صورت گیرد، زن میتواند اجرت المثل را دریافت کند.
- اگر زن درخواست طلاق دهد و اگر مرد راضی به طلاق نباشد ، نمیتواند اجرت المثل را مطالبه نماید.
- اگر طلاق از طرف مرد و به دلیل تخلف زن از انجام وظایف قانونی خود مانند عدم تمکین یا سوءرفتار او باشد، زن مستحق دریافت اجرت المثل نخواهد بود. البته مرد باید بتواند این دو مورد را در دادگاه اثبات کند.
چگونگی طرح دعوای اجرت المثل ایام زوجیت
از آن جایی که زنهای ایرانی از قدیم تاکنون خود با میل و رغبت کارهای خانه را انجام میدادهاند، معمولا تا زمانی که بحث طلاق از جانب مرد مطرح نشود، اقدامی برای دریافت اجرت المثل نخواهند کرد. زمانی که پرونده طلاق به دادگاه میرود، دعوای اجرت المثل نیز مطرح میشود.
مراحل دادرسی در دعوای اجرت المثل به شرح زیر است:
- احراز شرایط دعوا
همانطور که در بالا گفته شد، برای اینکه زن مستحق دریافت اجرت المثل باشد، باید برخی شروط وجود داشته باشد. در نتیجه در گام اول، قاضی باید شرایط دعوا را احراز کرده و تعیین کند که آیا زن مستحق دریافت اجرت المثل هست یا خیر.
قاضی میتواند این کار را با تحقیق محلی، شهادت شهود یا بازدید از محل انجام دهد. بعد از اینکه قاضی دریافت اجرت المثل را قانونی تشخیص داد، پرونده برای تعیین تکلیف به کارشناسی فرستاده میشود.
- کارشناسی پرونده
منظور از کارشناسی پرونده اجرت المثل این است که بر اساس برخی موارد، کارشناس دادگستری میزان اجرت المثل را تعیین میکند.
- صدور حکم
در نهایت قاضی با توجه به رای کارشناسی، رای خود را صادر میکند. اگر یکی از طرفین به رای کارشناس اعتراض داشته باشند، دادگاه از هیات کارشناسی که متشکل از سه نفر است، درخواست میکند تا دوباره پرونده را بررسی کنند.
ضمانت اجرای پرداخت اجرت المثل ایام زوجیت
آرایی که قاضی در پروندههای حقوقی و کیفری صادر میکند، همیشه دارای ضمانت اجرا هستند. در دعاوی مربوط به اجرت المثل بسته به اینکه پرونده در حین طلاق مطرح شده باشد یا نه، ضمانت اجرای پرداخت آن متفاوت خواهد بود:
- اگر پرونده اجرت المثل در هنگام طلاق از طرف مرد مطرح شده و قاضی حکم به پرداخت آن کرده باشد، تا زمانی که مرد اجرت المثل را به طور کامل نپردازد، دادگاه از صدور رای طلاق خودداری خواهد کرد.
- چنانچه مطالبه اجرت المثل بدون دادخواست طلاق مطرح شده و قاضی حکم به پرداخت آن نموده باشد، مرد موظف است ظرف 1 ماه آن را بپردازد. مگر اینکه تقاضای اعسار کرده باشد. در غیر این صورت زن میتواند تقاضای صدور حکم جلب مرد را از دادگاه داشته باشد.
عوامل تعیین کننده مقدار اجرت المثل دوران زوجیت
تعیین میزان اجرت المثل ایام زوجیت با کارشناس دادگستری است. یعنی مقدار اجرت المثل برای همه زنها مساوی نبوده و بر اساس شرایط مختلفی تعیین میشود. مهمترین عواملی که در تعیین میزان اجرت المثل تاثیر دارد، عبارتند از:
- تحصیلات
تحصیلات میتواند در تعیین میزان اجرت المثل ایام زوجیت موثر باشد. هر چقدر تحصیلات بیشتر باشد، مقدار آن نیز بیشتر خواهد بود.
- شغل
شاغل بودن یا خانهدار بودن زن، در میزان اجرت المثل بسیار تاثیر گذار است. به طوری که اجرت المثل زن شاغل به مراتب کمتر از زن خانهدار است. زیرا فرض بر این است که زن شاغل مدت زمان کمتری را در خانه بوده و کمتر به امور خانه رسیدگی کرده است.
- تعداد فرزندان
بدیهی است که تعداد فرزندان برای تعیین میزان اجرت المثل مهم است. هر چه تعداد فرزندان بیشتر باشد، زن نیز کارهای بیشتری برای نگهداری از آنها انجام داده است. در نتیجه تعداد فرزندان بیشتر، اجرت المثل بیشتری نیز خواهد داشت.
- تعداد سالهای زندگی مشترک
اینکه زن و مرد چه مدتی را در کنار هم زندگی کردهاند نیز از موارد تعیین کننده مقدار اجرت المثل است.
- جایگاه اجتماعی زن
شان و جایگاه اجتماعی که زن در ازدواج یا قبل از آن داشته نیز میتواند موثر باشد. زنی که از خانوادهای متمول و ثروتمند است، اجرت المثل بیشتری را به نسبت یک زن از خانواده معمولی دریافت میکند.
اجرت المثل ایام تصرف
اجرت المثل ایام تصرف مربوط به زمانی است که فردی به صورت غیرقانونی ملک دیگری را تصرف کرده و از آن استفاده کند. چه فرد متصرف از ملک سودی دریافت کرده باشد یا نه، باید اجرت المثل زمان تصرف را به مالک قانونی او پرداخت کند.
مالک میتواند با طرح دعوای رفع تصرف عدوانی یا خلع ید و یا طرح دعوای مطالبه اجرت المثل ایام تصرف، برای پس گرفتن ملک و دریافت خسارت اقدام کند.
اجرت المثل ایام تصرف برای اساس شرایط مختلفی تعیین میشود. در ادامه با شرایط و نحوه اقامه دعوا آشنا خواهیم شد.
رکن قانونی دریافت اجرت المثل ایام تصرف
تصرف املاک شخصی دیگران یکی از مهمترین و شایعترین پروندههایی است که در دادگاه مطرح میشود. قانون مدنی در مواد مختلفی به این تصرف و آثار حقوقی آن پرداخته است که فرد متضرر میتواند بر اساس آنها برای دریافت حق و حقوق خود، اقدام نماید. این مواد عبارتند از:
ماده 320 قانون مدنی: اگر چندین نفر یک ملک را غصب کرده باشند، به میزان منافعی که در زمان تصرف داشته اند، ضامن هستند. حتی اگر از منفعت آن استفاده نکرده باشند. لیکن غاصبی که از عهده منافع زمان تصرف غاصبین پس از خود بر آمده است، میتواند به هر یک از غاصبین پس از خود نسبت به زمان تصرف او رجوع نماید.
ماده 328 قانون مدنی: اگر شخصی اموال و دارایی فرد دیگر را از بین ببرد، باید خسارات آن را پرداخت نماید. فرقی نمیکند که اتلاف عمدی یا غیرعمد باشد یا اینکه مال مادی یا معنوی باشد. همچنین چنانچه اموال را ناقص یا خراب کند، جبران خسارت به اندازه نقص قیمت آن دارایی بر عهده اوست.
ماده 337 قانون مدنی: هنگامی که فردی بدون اجازه صریح یا ضمنی، از ملک دیگری و منافع آن استفاده کند، مالک میتواند کارشناسی را برای تعیین اجرت المثل کند، مگر اینکه اثبات شود که استفاده از مال به صورت غیر متقلبانه انجام شده است.
چگونگی مطالبه اجرت المثل تصرف ملک
برای مطالبه اجرت المثل زمان تصرف ملک، فرد باید به یکی از شعب دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کرده و دادخواست خود را در سامانه ثنا ثبت نماید. دادخواست به شعب صالح رسیدگی به دعوا فرستاده میشود.
مالک یا خواهان باید بتواند تصرف غیر را به دادگاه ثابت نماید. پس از آن قاضی پرونده را برای تعیین میزان اجرت المثل به کارشناسی میفرستد. نهایتا دادگاه با توجه به اسناد و مدارک، اظهارات طرفین و نظر کارشناس، رای پرداخت اجرت المثل ایام تصرف را صادر میکند.
بعد از صدور حکم، مالک میتواند برای دریافت اجرت المثل از دادگاه درخواست توقیف اموال خوانده را داشته باشد.
مدارک لازم برای ثبت دادخواست ملک نیز عبارتند از:
- سند مالکیت ملک به اسم کسی که قصد شکایت را دارد.
- مدارک شناسایی
- وکالتنامه یا مدارک برای نماینده قانونی. چنانچه وکیل یا نماینده از طرف مالک اقامه دعوا میکنند.
عوامل تعیین کننده میزان اجرت المثل ایام تصرف ملک
به طور کلی تعیین میزان اجرت المثل به عهده کارشناسان رسمی دادگستری است. کارشناسان دادگستری برای تعیین مبلغ اجرت المثل، موارد مختلفی را درنظر میگیرند که عبارتند از:
- مساحت ملک
- قدمت ساختمان
- نوع کاربری ملک یا ساختمان
- موقعیت جغرافیایی ملک
- کیفیت نقشه ملک
- قیمت اجاره معقول در منطقه
البته نظر کارشناسی قابل اعتراض است و چنانچه یکی از طرفین از میزان تعیین شده توسط کارشناس راضی نباشد، میتواند به آن اعتراض کند.
دادگاه نیز بعد از اعتراض موضوع را به هیات کارشناسی که متشکل از سه نفر است، ارجاع میدهد تا مجددا پرونده را بررسی کرده و نظر نهایی خود را اعلام نمایند.
در کدام دادگاه باید دعوای اجرت المثل ایام تصرف ملک را مطرح کرد؟
رسیدگی به هر پرونده حقوقی، بر عهده یک دادگاه خاص است که باید قبل از ارائه دادخواست از آن اطلاع داشته باشید. از آنجایی که دعوای اجرت المثل ایام تصرف جزو دعاوی مالی محسوب میشود، مرجع صالح برای رسیدگی به آن بسته به ارزش دعوا و مقدار آن متفاوت خواهد بود:
- اگر ارزش مالی پرونده کمتر از 20 میلیون تومان باشد، پرونده برای رسیدگی به شورای حل اختلاف محل وقوع ملک فرستاده میشود.
- چنانچه ارزش مالی آن بیش از 20 میلیون تومان باشد، پرونده در دادگاه عمومی و حقوقی بررسی میشود.
به طور کلی رسیدگی به دعاوی مربوط به اجرت المثل ایام تصرف در صلاحیت دادگاه عمومی و حقوقی محل قرار گرفتن ملک است. البته اگر دعوای مطالبه اجرت المثل با دعوی خلع ید از ملک مطرح شده باشد، پرونده بهرحال به دادگاه عمومی و حقوقی فرستاده میشود و دیگر در شورای حل اختلاف مطرح نمیشود.
اجرت المثل دوران تصرف ملک مشاع
گاهی تصرف میتواند در یک ملک مشاع که چند نفر به طور همزمان مالک آن هستند، رخ دهد. گاهی ممکن است یکی از شرکا بدون اجازه بقیه، اقدام به تصرف در ملک مشاع کند.
در این شرایط نیز سایر مالکان میتوانند اجرت المثل ایام تصرف را فرد متصرف مطالبه کنند. البته باید بتوانند این کار را ثابت کنند.
زمان شروع اجرت المثل ایام تصرف
برای آن که بتوان زمان شروع اجرت المثل ایام تصرف را مشخص کرد، ابتدا باید دید که آیا قراردادی بین طرفین بوده یا خیر. اگر آنها قراردادی داشته باشند، زمان شروع وقتی است که مدت قرارداد تمام شده و مستاجر از پس دادن ملک خودداری کرده است.
قرارداد میتواند شفاهی یا کتبی باشد.
اگر تصرف نیز بدون اجازه مالک صورت گرفته باشد، چه از منافع آن استفاده کرده یا نکرده باشد، در هر صورت از زمان تصرف باید اجرت المثل را پرداخت نماید.
