دفع خطر با یک خوراک ویژه!
ماه رمضان به همراه خود آداب و رسوم متنوعی را به ارمغان میآورد که در هر ناحیه، به رنگ و بویی خاص درمیآید و بخشی از هویت فرهنگی مردم را میسازد. این سنتها در هر روز از هفته، بهانهای برای گردهمآیی، نذر، دعا و ابراز امیدواری به شمار میروند. با وجود اینکه امروزه بسیاری از این رسوم یا به کل فراموش شدهاند و یا به صورت کمرنگتری ادامه دارند، یادآوری آنها نشاندهنده ردپای فرهنگ عامهای است که از نسلی به نسل بعدی منتقل شده و اکنون در آستانه فراموشی است.
بر اساس گزارش ایسنا، تنوع جغرافیایی این آداب بیانگر پیوند عمیق بین باورهای مذهبی و نحوه زیست مردم در مناطق مختلف است؛ هر شهر و روستا با زبان، لهجه و امکانات خاص خود، ماه رمضان را تجربه کرده و برای روزهای خاص آن معنای ویژهای خلق میکند. روزهای دوشنبه و چهارشنبه این ماه در مکانی با نذر و طبخ آش شناخته میشود و در جایی دیگر با مراسمی سمبلیک برای دفع بلا یا گرهگشایی. این شکاف در رسوم نشان میدهد که ماه رمضان در فرهنگ ایرانی، فقط یک تقویم مذهبی واحد نبوده است.
بخش قابل توجهی از این سنتها امروز یا دیگر برگزار نمیشوند و یا تنها در یاد و خاطره نسلهای پیشین باقی ماندهاند. اما با این وجود، همین آداب مشهود و نامشهود، بخشی از کل فرهنگ اجتماعی مردم به شمار میروند؛ سنتهایی که اگرچه ممکن است دیگر رسمیت نداشته باشند، اما نشانههای آنها هنوز در حافظه جوامع محلی زنده است. یادآوری این رسوم نه تنها از سر نوستالژی، بلکه به عنوان بخشی از میراث اجتماعی رمضان، ارزشمند است.
در روستای صلحآباد بندر بوشهر، چهارشنبههای ماه رمضان با آیینی به نام «توه گرمک» شناخته میشود. این رسم به طور خاص زنان را در بر میگیرد، جایی که مادر و دختر گرد هم میآیند و کودکی به دست مادر داده میشود. تعدادی چوب روشن میشود و «توه» یا همان تابه روی آتش قرار میگیرد. کاسهای از آب شور آماده میشود و سکهای در آن انداخته میشود؛ یکی از حاضرین کاسه را در دست میگیرد. مادر در یک سمت تابه و دختر در سمت دیگر ایستاده و کودک سه بار بین دست آنها جا به جا میشود. با هر بار جا به جایی، مقداری آب شور روی تابه ریخته میشود و در آخرین مرحله، کاسه روی تابه انداخته میشود. کودک به سرعت به داخل خانه منتقل میشود و حاضران از روی تابه میپرند و میگویند: «نذرمان بیرون برود». برخی از حاضرین نیز مبلغی به یک کودک یتیم اهدا میکنند. این مراسم هم به عنوان نمادی از دفع بلا و هم از جنبه نذر و مشارکت اجتماعی قابل توجه است.
در سنگسر استان سمنان، دوشنبهها و چهارشنبههای هر ماه و به خصوص در ماه رمضان با پخت نذر همراه است. مردم به نیت صدقه و برطرف کردن بلا آش و نان تهیه کرده و بین همسایهها توزیع میکنند. در حین پختن آش، جمله «گرم تَم بَبو» را به زبان محلی میگویند؛ به معنی «آش میپزم تا بخار گرمش بلا را از این خانه دور کند». آش نذری «کَشکین سِروا» و نان نذری «کال فطیر» نام دارد. در تهیه کشکین سروا به نیت ۱۲ امام، ۱۲ سیر برنج افزوده میشود و به آن قورمه، جزغاله، سیبزمینی، باقلا خشک، حبوبات و سبزی اضافه میشود. این نان و آش در ماه رمضان حدود نیم ساعت پیش از افطار به خانه همسایهها منتقل میشود و خانوادههایی که جمعیت بیشتری دارند، سهم بیشتری از نان دریافت مینمایند.
مردم سنگسر برای نیازمندی نیز مراسم خاصی دارند. در روز چهارشنبه، پس از نماز ظهر و عصر، ۳۶۲ دانه جو را روی زمین قرار داده و دو رکعت نماز حاجت میخوانند. سپس ذکر «ای مالکالملک ای خداوند جهان، خصمان مرا به پیشش خَر» را تکرار میکنند و در هر بار که ذکر میگویند، یک دانه جو را برمیدارند، بر آن فوت کرده و دوباره روی زمین میگذارند. این روند برای تمام ۳۶۲ دانه انجام میشود و یک هفته بعد دوباره تکرار میشود تا تعداد ذکرها به ۷۲۴ برسد. در پایان، دانههای جو را درون یک چانه خمیر قرار داده و به یک الاغ داده تا بخورد و دقت میکنند که حتی یک دانه نیز بر زمین نریزد. این سنت برای رفع دشمنی نیز اجرا میشود.
در یزد نیز چهارشنبههای رمضان با جمع شدن زنان در زیارتگاهها ادامه مییابد. زنان مراسم ختم موسیبنجعفر (ع) را برگزار میکنند به این ترتیب که ابتدا دو رکعت نماز حاجت مشابه نماز صبح خوانده و سپس ۱۰۰ مرتبه ذکر «یا بابالحوائج موسیبن جعفر بده مرادم به حق الله اکبر» را تکرار میکنند. بعد از آن نذر میکنند که چهارشنبههای هفت هفته در همان زیارتگاه روضه موسیبن جعفر (ع) برگزار نمایند. این آیین همچنین در شبهای جمعه برگزار میشود و گاهی به جای روضه موسیبن جعفر (ع)، روضه حضرت ابوالفضل (ع) نیز خوانده میشود.
این مجموعه از آداب و رسومات نشان میدهد که ماه رمضان در نقاط مختلف کشور، معنایی فراتر از روزهداری فردی دارد؛ معنایی که به واسطه آن، روزهای هفته رنگ و بویی آیینی اختیار میکردند و خانهها و محلهها درگیر یک تجربه جمعی میشدند.
پینوشت: این گزارش با استفاده از اطلاعات جلد دوازدهم «تقویم آیینی ماههای قمری، دفترِ سوم ماه رمضان»، تهیهشده توسط «واحد فرهنگ مردم» مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما نوشته شده است.
