روش‌های اهدای «سلول‌های بنیادی»؛ نجات جان انسانی تنها با یک اهدای خون آسان

تصور عمومی در مورد اهدای سلول‌های بنیادی این است که اهداکننده باید تحت یک عمل جراحی طاقت فرسا قرار گیرد و بخشی از مغز استخوانش برداشته شود. این تصور چندان درست نیست. در حال حاضر بخش عمده‌ای از سلول‌های بنیادی خون‌ساز مورد نیاز در پیوندها، از طریق خون محیطی و با روشی به نام آفرزیس (Apheresis) جمع‌آوری می‌شود؛ روشی که از لحاظ فرآیند کلی شباهت زیادی به اهدای پلاسما یا پلاکت دارد و معمولاً نیازی به جراحی یا بیهوشی ندارد.

اما لازم به ذکر است که اهدای سلول‌های بنیادی فقط شامل یک روش نخواهد بود. سلول‌های بنیادی خون‌ساز می‌توانند از خون محیطی یا مغز استخوان استخراج شوند و در شرایط خاصی نیز ممکن است از خون بند ناف استفاده شود. روش ی برای برداشت سلول‌ها به وضعیت بیمار و تصمیم تیم پزشکی بستگی دارد.

سلول‌های بنیادی خون‌ساز چیستند؟
سلول‌های بنیادی خون‌ساز (Hematopoietic Stem Cells) به سلول‌هایی اطلاق می‌شود که توانایی تولید انواع سلول‌های خونی را دارند. این سلول‌ها می‌توانند به گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها تبدیل شوند و نقش پایه‌ای در ساخت و بازسازی سیستم خون‌ساز و ایمنی بدن ایفا کنند.

در برخی از بیماری‌های جدی، از جمله برخی سرطان‌های خون مانند لوسمی و لنفوم، یا اختلالات خونی دیگر، سلول‌های بنیادی خون‌ساز موجود در بدن بیمار ممکن است در پی بیماری یا درمان‌هایی چون شیمی‌درمانی با دوز بالا و پرتودرمانی آسیب ببینند یا به کلی از بین بروند. در این حالت، پیوند سلول‌های بنیادی می‌تواند به بازسازی سیستم خون‌ساز بیمار کمک کند.

آیا اهدای سلول‌های بنیادی معادل اهدای مغز استخوان است؟
خیر. در واقع این دو اصطلاح گاهی به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما از نظر روش برداشت تفاوت‌هایی دارند.

دو روش اصلی برای دریافت سلول‌های بنیادی خون‌ساز از اهداکننده وجود دارد:

اهدای سلول‌های بنیادی از خون محیطی (PBSC)
در این روش، سلول‌های بنیادی مستقیماً از جریان خون اهداکننده برداشت می‌شوند. اهداکننده معمولاً چند روز پیش از برداشت، داروی فیلگراستیم (Filgrastim) را دریافت می‌کند. این دارو موجب افزایش تعداد سلول‌های بنیادی خون‌ساز در جریان خون می‌گردد و به این ترتیب امکان جمع‌آوری آنها با دستگاه آفرزیس فراهم می‌شود.

اکنون این گزینه به عنوان یکی از روش‌های بسیار رایج برای اهدای سلول‌های بنیادی مطرح است. بر اساس داده‌های NMDP، حدود 90 درصد اهداکنندگان سلول‌های بنیادی خون‌ساز خود را از طریق PBSC یا سلول‌های بنیادی خون محیطی اهدا می‌کنند و تنها حدود 10 درصد از طریق برداشت مستقیم از مغز استخوان این عمل را انجام می‌دهند. البته لازم به ذکر است که این نسبت مربوط به تجربیات NMDP است و نباید آن را به تمام کشورها و مراکز درمانی تعمیم داد.

اهدای سلول‌های بنیادی از مغز استخوان
در این روش، سلول‌های بنیادی به طور مستقیم از مغز استخوان، معمولاً از ناحیه پشتی استخوان لگن، برداشت می‌شوند. بر خلاف برداشت از خون محیطی، این روش یک عمل پزشکی است که در اتاق عمل انجام می‌شود و اغلب به بیهوشی نیاز دارد. برداشت مغز استخوان معمولاً حدود یک تا دو ساعت طول می‌کشد.

فرآیند اهدای سلول بنیادی از خون چگونه انجام می‌شود؟
اگر پزشکان تشخیص دهند که سلول‌های بنیادی باید از خون محیطی گرفته شوند، اهداکننده چند روز قبل از تاریخ برداشت، تزریق داروی فیلگراستیم را آغاز می‌کند.

این دارو تعداد سلول‌های بنیادی خون‌ساز موجود در جریان خون را افزایش داده و آنها را از مغز استخوان به خون محیطی منتقل می‌کند. معمولاً این تزریق‌ها حدود پنج روز قبل از اهدای سلول‌های بنیادی صورت می‌گیرد.

در روز اهدای سلول، فرد بر روی تخت یا صندلی مخصوص قرار می‌گیرد و خون از طریق ورید بازو وارد دستگاه آفرزیس می‌شود. در این دستگاه، سلول‌های بنیادی مورد نیاز از خون جدا شده و سایر اجزای خون دوباره به بدن اهداکننده بازگردانده می‌شوند.

به راحتی می‌توان این روند را به‌گونه‌ای ساده توصیف کرد:

خون اهداکننده »» دستگاه آفرزیس »» جداسازی سلول‌های بنیادی »» بازگشت سایر اجزای خون به بدن

مدت زمان این فرآیند معمولاً حدود 4 تا 6 ساعت طول می‌کشد؛ برخی منابع مانند NMDP برای اکثر اهداکنندگان، زمان 4 تا 8 ساعت را پیش‌بینی کرده‌اند. در مواقع خاص ممکن است به دلیل عدم رسیدن به تعداد مورد نیاز سلول‌ها، جلسه دوم نیز لازم شود.

در این روش، بر خلاف برداشت مستقیم از مغز استخوان، نیازی به بیهوشی یا جراحی نیست و فرد معمولاً همان روز پس از مدت کوتاهی نظارت می‌تواند به خانه بازگردد.

آیا اهدای سلول‌های بنیادی درد دارد؟
بی‌اطلاعی از اینکه اهدای سلول‌های بنیادی «به‌طور کامل بدون درد» است، نادرست است.

در روش اهدای سلول‌های بنیادی از خون محیطی، فرآیند آفرزیس خود عملی جراحی نیست، اما فرد باید در روزهای قبل از اهدا، تزریق‌های فیلگراستیم را دریافت کند. احتمال دارد این دارو در برخی افراد سبب درد استخوان، درد عضلات، سردرد یا علائم شبیه آنفلوآنزا شود. این عوارض معمولاً خفیف و موقتی بوده و پس از پایان فرآیند اهدا برطرف می‌شوند.

در طول آفرزیس نیز برخی اهداکنندگان ممکن است به دلیل استفاده از داروی رقیق‌کننده خون در دستگاه، احساس گزگز در اطراف دهان یا انگشتان داشته باشند. همچنین ممکن است پس از اهدا کمی خستگی یا کبودی در محل ورود سوزن بوجود آید.

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اهدای سلول‌های بنیادی از خون محیطی معمولاً بدون جراحی و بیهوشی انجام می‌گیرد و برای اکثر افراد با درد شدید یا ناراحتی خاصی همراه نیست.

آیا سلول‌های بنیادی اهدا شده دوباره در بدن تولید می‌شوند؟
پاسخ مثبت است. بدن اهداکننده توانایی جایگزینی سلول‌های بنیادی خون‌ساز برداشت شده را دارد. بر اساس اطلاعات NMDP، سلول‌های بنیادی خون‌ساز اهدا شده معمولاً طی چند هفته به طور طبیعی در بدن بازسازی می‌شوند و بیشتر اهداکنندگان نیز طی یک تا هفت روز به فعالیت‌های روزمره خود باز می‌گردند.

البته زمان بهبودی می‌تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و به روش اهدای سلول و وضعیت جسمانی فرد بستگی دارد. مایو کلینیک نیز به این نکته اشاره می‌کند که زمان بهبودی به نوع اهدا و وضعیت جسمانی شخص بستگی دارد و اکثر اهداکنندگان معمولاً در طی چند روز تا چند هفته به فعالیت‌های معمول خود برمی‌گردند.

آیا اهدای سلول‌های بنیادی سیستم ایمنی بدن را تضعیف می‌کند؟
یکی از نگرانی‌های رایج این است که با برداشت سلول‌های بنیادی، سیستم ایمنی اهداکننده ضعیف می‌شود. اما در اهدای PBSC، چنین اتفاقی به‌صورت دائمی نمی‌افتد.

به گفته NMDP، اهدای سلول‌های بنیادی خون محیطی برای سیستم ایمنی اهداکننده خطرناک نیست و سلول‌های بنیادی خون‌ساز در بدن دوباره جایگزین می‌شوند. عوارض جدی نیز در این روش نادر هستند و کمتر از یک درصد اهداکنندگان با عوارض جدی مواجه می‌شوند.

چرا تطابق اهداکننده و بیمار اهمیت دارد؟
هر فردی نمی‌تواند به هر بیمار سلول بنیادی اهدا کند. یکی از مهم‌ترین عوامل در اهداکننده، سازگاری HLA است.

آنتی‌ژن‌های لکوسیتی انسانی یا HLA، مجموعه‌ای از پروتئین‌ها هستند که بر روی بسیاری از سلول‌های بدن وجود دارند و سیستم ایمنی از آنها برای شناسایی سلول‌های خودی استفاده می‌کند. به همین دلیل، پزشکان هنگام جست‌وجو برای یافتن اهداکننده مناسب، تطابق HLA را بین بیمار و اهداکننده بررسی می‌کنند. هرچه این تطابق بهتر باشد، شانس موفقیت پیوند بیشتر خواهد بود.

این موضوع موجب می‌گردد که یافتن اهداکننده‌ای سازگار برای برخی بیماران دشوار باشد. به همین دلیل، وجود بانک‌های اطلاعاتی بزرگ و متنوع از داوطلبان اهداکننده از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

آیا گروه خونی اهداکننده و بیمار باید یکسان باشد؟
لزومی ندارد که گروه خونی ABO و Rh اهداکننده و گیرنده لازم است دقیقاً مشابه یکدیگر باشد.

در پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز، عامل اصلی در اهداکننده، سازگاری HLA است و ناسازگاری ABO معمولاً مانع انجام پیوند نمی‌شود. البته جزئیات مدیریت ناسازگاری گروه خونی بستگی به نوع پیوند و وضعیت بیمار دارد و تیم پیوند این موضوع را ارزیابی خواهد کرد.

بنابراین این تصور که «برای اهدای سلول بنیادی حتماً باید گروه خونی اهداکننده با بیمار یکی باشد» صحیح نیست.

قبل از اهدای سلول‌های بنیادی چه آزمایش‌هایی باید انجام شود؟
ثبت‌نام در یک بانک اهداکنندگان به این معنا نیست که فرد همان روز می‌تواند سلول بنیادی اهدا کند.

در ابتدا، اطلاعات پزشکی و تاریخچه سلامت فرد بررسی می‌شود و آزمایش‌هایی برای تعیین HLA انجام میگیرد. اگر فرد با بیماری نیازمند پیوند هم‌سازگار باشد، بررسی‌های دقیق‌تری انجام خواهد شد تا مشخص شود که اهدای سلول برای اهداکننده و گیرنده ایمن است.

مایو کلینیک تأکید می‌کند که پس از شناسایی یک تطابق مناسب، اهداکننده از نظر بیماری‌های ژنتیکی و عفونی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.

به گفته NMDP، فرایند اهدا شامل بررسی تاریخچه پزشکی، آزمایش‌های تکمیلی، جلسه اطلاع‌رسانی، معاینه پزشکی و آزمایش خون است.

چه کسانی می‌توانند در بانک اهداکنندگان ثبت نام کنند؟
شرایط ثبت نام به قوانین هر کشور و ثبت مربوطه بستگی دارد و نمی‌توان یک محدودیت سنی را به تمامی بانک‌های دنیا تعمیم داد.

به‌عنوان مثال، مایو کلینیک می‌گوید اهداکنندگان جوان‌تر معمولاً در اولویت قرار دارند و در برنامه مورد اشاره این مرکز، سن مساعد برای اهداکنندگان بین 18 تا 35 سال عنوان شده است.

در ایران نیز مرکز پذیره‌نویسی اهداکنندگان سلول‌های بنیادی خون‌ساز (سپاس) با هدف ثبت اطلاعات اهداکنندگان غیرخویشاوند ایجاد شده است. فعالیت این مرکز تحت نظر سازمان انتقال خون ایران صورت می‌گیرد.

در گزارش‌های منتشر شده پیرامون مراکز سپاس نیز محدوده سنی 18 تا 35 سال برای پذیره‌نویسی اهداکنندگان سلول‌های بنیادی خون‌ساز غیرخویشاوند ذکر شده است. همچنین برخی منابع این بازه سنی را از 18 تا 40 سال عنوان کرده‌اند.

اهدای سلول‌های بنیادی از خون محیطی

آیا اهدای سلول بنیادی برای اهداکننده خطرناک است؟
اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز محیطی در مجموع روشی ایمن به شمار می‌آید، اما مانند هر اقدام پزشکی دیگری، احتمال بروز عارضه وجود دارد.

شایع‌ترین عوارض گزارش شده شامل درد استخوان و عضله، سردرد یا نشانه‌های شبیه آنفلوآنزا پس از تزریق فیلگراستیم و همچنین خستگی، کبودی در محل سوزن یا احساس گزگز در حین آفرزیس است. بسیاری از این عوارض معمولاً موقتی‌اند.

در روش برداشت مستقیم از مغز استخوان، خطرات مرتبط با جراحی و بیهوشی نیز مطرح می‌شود. این روش با استفاده از سوزن‌هایی که از طریق پوست به قسمت پشتی استخوان لگن وارد می‌شوند، انجام می‌گیرد و معمولاً تحت بیهوشی صورت می‌گیرد.

از این رو، قبل از اهدا، وضعیت سلامت فرد به‌دقت مورد بررسی قرار می‌گیرد و تصمیم نهایی درباره مناسب بودن او برای اهدا به عهده تیم پزشکی خواهد بود.

آیا اهدای سلول‌های بنیادی باعث کم‌خونی یا کاهش دائمی سلول‌های خونی می‌شود؟
در اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز محیطی، دستگاه آفرزیس فقط مقدار مورد نیاز از سلول‌های بنیادی را جمع‌آوری کرده و سایر اجزای خون دوباره به بدن اهداکننده بازمی‌گردانند. به همین دلیل، این روش با اهدای یک واحد کامل خون متفاوت است.

پس از اهدای سلول‌های بنیادی نیز، بدن به طور طبیعی اقدام به جایگزینی سلول‌های بنیادی خون‌ساز می‌کند. با این حال، شرایط هر فرد متفاوت است و بررسی‌های پزشکی پیش از اهدا به سلامت اهداکننده کمک می‌کند.

تفاوت بین اهدای سلول‌های بنیادی و اهدای خون چیست؟
در اهدای خون، یک واحد از خون کامل از بدن خارج می‌شود و به بیمار دیگری منتقل می‌گردد.

ولی در اهدای سلول‌های بنیادی از خون محیطی، هدف اصلی جمع‌آوری سلول‌های بنیادی خون‌ساز است. خون از طریق دستگاه آفرزیس وارد می‌شود، سلول‌های مورد نظر جدا می‌گردند و سایر اجزای خون دوباره به بدن بازمی‌گردند.

از این حیث، روش PBSC از نظر عملکرد دستگاه به اهدای پلاسما یا پلاکت شباهت دارد، اما فرآیند آن کاملاً یکسان نیست؛ زیرا معمولاً پیش از آن داروی افزایش‌دهنده سلول‌های بنیادی در خون تزریق می‌شود و خود فرایند نیز ساعاتی به طول می‌انجامد.

آیا یک اهداکننده می‌تواند جان یک بیمار را نجات دهد؟
پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز یک گزینه درمانی بسیار حیاتی برای بیماران مبتلا به بیماری‌های تهدیدکننده زندگی به شمار می‌آید. این پیوند می‌تواند به بازسازی سیستم خون‌ساز بیمار پس از درمان‌های شدید کمک کرده و در برخی از بیماری‌ها، نظیر تعدادی از سرطان‌های خون، نقشی اساسی در درمان ایفا کند.

اهدای سلول‌های بنیادی می‌تواند فرصتی حیاتی برای درمان و حتی نجات جان یک بیمار فراهم سازد.

اهدای سلول‌های بنیادی؛ ساده‌تر از آنچه تصور می‌کنید
اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز (PBSC) یکی از روش‌های کلیدی است که می‌تواند برای بیماران مبتلا به برخی بیماری‌های جدی و تهدیدکننده زندگی اهمیت بسیاری داشته باشد. بر خلاف تصورات رایج، در بخش عمده‌ای از موارد سلول‌های بنیادی از طریق خون محیطی و با دستگاه آفرزیس جمع‌آوری می‌شوند، یعنی بدون نیاز به جراحی و بیهوشی.

در این روش، اهداکننده معمولاً چند روز پیش از اهدا فیلگراستیم دریافت می‌کند تا تعداد سلول‌های بنیادی در خون افزایش یابد. سپس خون از یک ورید گرفته می‌شود، سلول‌های بنیادی توسط دستگاه از خون جدا می‌شوند و سایر اجزای خون به بدن بازمی‌گردند. این فرایند معمولاً چند ساعت به طول می‌انجامد و اکثر اهداکنندگان پس از مدت کوتاهی می‌توانند به فعالیت‌های روزمره خود بازگردند.

در مقابل، برداشت مستقیم سلول‌های بنیادی از مغز استخوان یک روش جراحی است که با بیهوشی انجام می‌شود. بنابراین، هر دو روش باید در نظر گرفته شوند و نمی‌توان گفت همه اهداهای سلول‌های بنیادی بدون جراحی هستند.

در نهایت، مهم‌ترین مطلب در پیوند سلول‌های بنیادی، یافتن اهداکننده‌ای با سازگاری مناسب، به ویژه از جنبه HLA، می‌باشد. به همین خاطر، افزایش تعداد افراد سالم و واجد شرایط در بانک‌های اهداکنندگان می‌تواند شانس پیدا کردن یک تطابق مناسب را برای بیماران نیازمند افزایش دهد.

منابع

عصر ایران

National Cancer Institute (NCI) – Stem Cell Transplants for Cancer
National Cancer Institute – Donating Blood Stem Cells
Mayo Clinic – Blood and bone marrow stem cell donation
NMDP – Peripheral Blood Stem Cell Donation Process
مرکز پذیره نویسی اهداکنندگان سلول‌های بنیادی خون‌ساز (سپاس) و منابع مرتبط با سازمان انتقال خون ایران.