شش سال متوالی پاییز کم باران / دلیل تداوم تابستان امسال چیست؟
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی در توضیح دلیل کمبارشی بیسابقه ایران در ماه مهر و احتمال ادامه این وضعیت در ماههای آینده اشاره کرد: «بارندگی در کشور ما که به طور طبیعی دچار کمبارشی است، دستخوش نوساناتی است که این نوسانات در ایران به وضوح محسوستر است.»
به نقل از خبرآنلاین، تابستان سخت و کمبارش پشتسر گذاشته شد و همه期待ها به آغاز سال آبی جدید معطوف بود. پیشبینی میشد از ابتدای مهرماه بارشهای هجومی نزولات آسمانی در اقصی نقاط کشور آغاز شود؛ بارشهایی که قادر به جبران کمبود آب پشت سدها باشند؛ اما مهرماه سپری شد و این امر محقق نشد. بر اساس آمارهای رسمی، حجم کل بارشهای جوی کشور در ماه گذشته به نزدیک ۲ میلیمتر رسید. این میزان بارندگی در مقایسه با متوسط درازمدت که ۸.۲ میلیمتر است و همچنین نسبت به سال گذشته که ۶.۳ میلیمتر بوده، نشاندهنده کاهش ۷۰ درصدی بارشها در این ماه است. کاهش شدید بارشها منجر به این شده است که نزدیک به ۲۱ استان کشور از ابتدای سال آبی جاری تاکنون هیچ بارندگی ثبت نکرده باشند.
فرهیختگان در گزارشی مرتبط با این موضوع آوردهاند: کاهش بارشهای باران در سالهای اخیر تأثیر مستقیمی بر صنایع برق گذاشته است. مقایسه ذخایر مفید کل نیروگاههای بزرگ برقآبی در سالهای آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴-۱۴۰۳ نشان میدهد که ذخیره مفید در نیروگاههای برقآبی کل کشور از ۹۰۰۳ میلیون مترمکعب در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ به ۴۱۳۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۴-۱۴۰۳ کاهش یافته است. این معادل کاهش ۵۴ درصدی در این ذخایر است. با بررسی میزان تولید واحدهای برقآبی در زمان پیک مصرف روزانه در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، متوجه میشویم که متوسط تولید در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۷۳۱ مگاوات و در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۹۱۴ مگاوات بوده است.
امید کریمان، دبیر کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در مورد میزان ناترازی برق در اول مهرماه میگوید: «در حال حاضر بیش از ۳۰ هزار مگاوات ناترازی برق در کشور وجود دارد و برای جبران آن به بیش از ۲۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز است.» این ناترازی تنها به حوزه برق محدود نمیشود، بلکه در برداشت گاز نیز مشهود است؛ پیشبینیها حاکی از استمرار کسری تأمین گاز در ماههای سرد پیشرو است، با توجه به وابستگی شدید تولید برق به گاز طبیعی.
با وجود تمام چالشها و ناترازی در این سه عرصه حیاتی انرژی و بارشها، سؤال اساسی این است که چه آیندهای پیشروی ماست؟ برای غلبه بر این ناترازیها و جلوگیری از خاموشیهای متعدد در صنایع مختلف، چه اقداماتی باید صورت گیرد؟ آیا بارشهای آینده در سال آبی، ناترازیها در آب و برق را تعدیل خواهد کرد؟
۶ سال پیاپی پاییز خشک
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی به تشریح دلیل کمبارشی بیسابقه ایران در مهر و احتمال تداوم آن در ماههای آتی پرداخت و گفت: «بارندگی در کشوری که به طور کلی و تاریخی دارای کمبارشی است، همواره با نوسانهایی همراه بوده که این نوسانات در ایران بیشتر به وضوح حس میشود.»
او ادامه میدهد: «تغییرات و نوساناتی مشابه نیز در نقاط مختلف جهان وجود دارد و هیچ دو سالی به صورت مشابه یکسان نیست.»
وظیفه به ارتباط بخشی از این تغییرات با نوسانات درونی سامانه اقلیم زمین و جو پرداخته و تصریح کرد: «امروزه خود موضوع تغییر اقلیم نیز مزید بر علت شده و تعداد سالهای خشک در حال افزایش است. در حقیقت، ششمین سال متوالی است که کشور در حال تجربه یکی از خشکترین پاییزها در چند دهه اخیر است.» او اذعان کرد: «تعداد سالهای خشک به شکل قابلتوجهی ناشی از پدیده تغییر اقلیم و تغییر در الگوهای جوی به سبب افزایش میانگین دمای زمین است.» وظیفه به یادآوری میکند که کاهش بارش در پاییز کنونی میتواند به دو عامل طبیعی و تغییر اقلیم مرتبط باشد: اول، نوسانهای طبیعی اقلیم که در طول قرنها خاصیت خود را حفظ کردهاند و دوم، پدیده تغییر اقلیم که احتمال وقوع سالهای خشک را در مقایسه با متوسطهای بلندمدت افزایش میدهد.
گازهای گلخانهای عامل اصلی گرمایش زمین است
وظیفه در توضیح دلایل تغییر اقلیم و پاسخ به سوال دلیل گرم بودن هوا در پاییز امسال میافزاید: «تغییر اقلیم نه تنها ناشی از فرایندهای طبیعی است، بلکه تأثیرات انسانی نیز نقش بسزایی در آن دارد. ما با آزادسازی گازهای آلاینده و گلخانهای، به گرمایش زمین سرعت بخشیدهایم.»
او «گسترش مناطق شهری» و «تغییرکاربری زمینها» را از جمله عوامل انسانی تأثیرگذار بر اقلیم نام برد و افزود: «گازهای گلخانهای، بهویژه دیاکسیدکربن (CO₂) از جمله عوامل اصلی گرمایش زمین به شمار میآیند. بعد از آن گاز متان و سپس ترکیبات نیتروژنی مانند NO₂ و NO₃ در رتبههای بعدی قرار دارند. این گازها باعث افزایش دمای متوسط کره زمین شدهاند، به طوری که دمای متوسط زمین نسبت به دوران پیشاصنعتی حدود یک و نیم درجه سانتیگراد رشد یافته است.»
«این گرمایش جهانی منجر به تغییر در الگوهای جوی زمین شده است؛ با تغییر محل استقرار تودههای هوا، مسیر حرکت سامانههای جبههای و جایگاه رودبادها در لایههای بالای جو دچار جابهجایی شده است. این تغییرات عمدتاً ناشی از گرمایش زمین و در نتیجه افزایش گازهای گلخانهای است که به واسطه مصرف فزاینده سوختهای فسیلی ایجاد شده است. اگرچه کشورهای جهان بهتدریج در راه بهرهگیری از انرژیهای پاک گام برمیدارند، اما هنوز مصرف سوختهای فسیلی به حدی است که روند افزایش غلظت گازهای گلخانهای همچنان ادامه دارد.»
الگوهای جوی دگرگون شدهاند
وظیفه در ادامه به موضوع عدم بارش در ایران در مقایسه با کشورهای شمالی اشاره میکند و توضیح میدهد: «دلیل اینکه چرا در کشورهای همسایه بهویژه مناطق شمالی شاهد بارش هستیم اما در شمال ایران این بارشها کمتر ظهور میکند، این است که سواحل شمالی ایران مانند گیلان، مازندران و قسمتی از اردبیل هماکنون در فصل طبیعی بارش خود قرار دارند؛ با این حال، مناطق جنوبیتری همانند کردستان، کرمانشاه، قزوین، تهران و … باید در این فصل بارشهایی داشته باشند که متأسفانه امسال عقبماندهاند.»
وظیفه همچنین توضیح میدهد: «یکی از دلایل این شرایط، انتقال جایگاه رودبادها یا جتاستریمها به سمت شمال است که باعث شده سامانههای بارشی به جای عبور از عرضهای جنوبیتر، در عرضهای شمالیتر متمرکز شوند. این تغییرات موجب گرما و خشکی بیشتر در مناطق جنوبی شده است. این وضعیت فقط مختص ایران و همسایگانش نیست، بلکه بسیاری از نواحی در سراسر جهان به عنوان پیامد مستقیم گرمایش زمین، در حال تجربه تغییراتی مشابه هستند. برخی کشورها، به ویژه در مناطق حارهای، مانند میانمار و کشورهای آفریقای مرکزی در سالهای اخیر بارشهای فراوانی را گزارش کردهاند، در حالی که نواحی مانند ایران به طور نسبی بیشتر دچار خشکی و کمبارشی هستند.»
وظیفه در ادامه میگوید: «کشورهای واقع در نواحی جنبحارهای، نظیر ایران، مصر و برخی کشورهای حوزه خلیجفارس نیز به دلیل تأثیرات مشابه و جابجایی رودبادها در مناطق شمالی، بیشتر در معرض خشکی و بحرانهای آبوهوایی قرار گرفتهاند.»
تا دو هفته آینده هم خبری از باران نیست
وظیفه، با توصیف چشماندازی که در روزها و ماههای آینده پیشرو داریم میگوید: «حداقل تا دو هفته آینده بارش مؤثری برای عرضهای جنوبی یا دامنههای جنوبی البرز انتظار نمیرود. بارشها در این مدت به نوار ساحلی شمال کشور محدود خواهند ماند، یعنی استانهای گیلان، مازندران و گلستان و نواحی شمالی آذربایجان شرقی و غربی.»
او اضافه میکند: «مدلهای عددی فعلاً هیچ نشان روشنی از عبور سامانه بارشی مؤثر از استانهای تهران، البرز و قزوین در دو هفته نخست آبان پیدا نکردهاند.»
وظیفه ادامه میدهد: «بارشهای بارز و قابلتوجه از دهه سوم آبان شروع خواهد شد؛ لذا تا حدود ۲۰ روز نخست آبان چشمانداز بارندگی چندان امیدوارکننده نیست و ما شرایطی مشابه مهرماه را خواهیم داشت. با وجود کاهش دما، همچنان به نظر میرسد مناطق مرکزی و دامنههای جنوبی البرز به طور قابلتوجهی فاقد بارش خواهند ماند. با ادامه روند سرد شدن هوا، کمکم سامانههای جوی و جبههای به عرضهای پایینتر نفوذ خواهند کرد و امیدواریم در آذرماه شاهد بهبود وضعیت و بارشهای نسبتاً مطلوبتری باشیم.
بارندگیها در نیمهشرقی کمتر از حد نرمال خواهد بود
وی اعلام کرده: «پیشبینیها برای پاییز به طور کلی چندان خوشایند نیست. انتظار میرود بارندگیها در اکثر مناطق کشور به ویژه در نیمهشرقی بهطور چشمگیری کمتر از حد نرمال باشد. با این حال، در زمستان پیشبینی میشود وضعیت بهبود یابد، بهویژه در نیمهغربی و جنوبغربی کشور.»
وظیفه به ادامه میافزاید: «مناطق نیمهشرقی کشور احتمالاً حتی در زمستان نیز دچار کمبارشی خواهند بود و نمیتوان به راحتی از بهبود شرایط سخن به میان آورد. در مورد بهار آتی هنوز پیشبینی دقیقی ارائه نشده است، چون مدلهای جوی معمولاً در پیشبینیهای بلندمدت دقت کمتری دارند. اما با توجه به شرایط فعلی، ممکن است ماه نخست بهار وضعیت مشابهی با زمستان داشته باشد که به طور کلی نسبت به پاییز امیدوارکنندهتر خواهد بود.»
وظیفه میگوید: «بهار امسال و سال گذشته دو تجربه کاملاً متفاوت را نشان میدهد: بهار امسال بسیار کمبارش بود، در حالی که بهار سال قبل از آن بارشهای قابلملاحظهای ثبت شده بود. امیدواریم که بهار پیشرو وضعیت بهتری از امسال داشته باشد، چراکه بارشهای مناسب در بهار میتواند به میزان قابل توجهی وضعیت منابع آبی کشور را بهبود بخشد.»
احتمال وقوع «روز صفر آبی» در برخی از شهرها وجود دارد
وظیفه به احتمال وقوع «روز صفر آبی» اشاره کرده و میگوید: «برای تهران و برخی شهرها نظیر مشهد و تبریز این احتمال وجود دارد. با این حال نمیتوان برای این سناریو عددی دقیقی تعیین کرد، زیرا اگر در دهه سوم آبان یا پس از آن سامانه بارشی مؤثری وارد کشور شود، شرایط ممکن است تغییر کند. اما به طور کلی میتوان گفت احتمال بروز وضعیت بحرانی کمآبی در حد متوسط وجود دارد.»
وی در خصوص تهران به اتکا روی منابع زیرزمینی برای تأمین آب اشاره میکند: «بدین ترتیب، احتمال رسیدن به «روز صفر آبی» به معنای واقعی آن یعنی خشکشدن کامل منابع تأمین آب در تهران وجود ندارد، مگر اینکه تأمین آب شهر به طور کامل وابسته به منابع سطحی باشد. از نظر منابع سطحی، وضعیت به شدت نگرانکننده است. مثلاً مخزن سد کرج تنها حدود ۱۱ درصد پر است و سدهای لتیان و ماملو هم زمان زیادی است که به تأمین آب نپرداختهاند؛ بنابراین از منظر ذخایر سطحی، میتوان گفت تهران به وضعیت نزدیک به «روز صفر آبی» رسیده است.»
مدیریت مصرف آب؛ برای برونرفت از کمآبی
وظیفه بر این نکته تأکید میکند که صرفهجویی مردم در مصرف آب یک عامل کلیدی برای غلبه بر شرایط کنونی است. وی میگوید: «تلاشهای فوری، نشان میدهد که وزارت نیرو تا حد زیادی از ظرفیتهای موجود خود بهرهبرداری کرده است، از جمله انتقال آب از سد طالقان که یکی از معدود منابع در دسترس است. در این شرایط، منبع دیگری برای انتقال آب به تهران وجود ندارد و عملاً ظرفیت فنی و طبیعی کشور در این زمینه به حد اشباع رسیده است. در چنین وضعیتی، اقدام مؤثر در کوتاهمدت، اتکاء به همکاری مردم و مدیریت مصرف بهینه است. تمامی شهروندان باید اعتراف کنند که کشور به شرایط آبی بسیار سختی دچار شده و کنترل مصرف یک وظیفه عمومی است. اگر کاهش مصرف به طور جدی دنبال شود، میتوان از تشدید بحران و وقوع شرایط روز صفر جلوگیری کرد.»
وظیفه میافزاید: «واقعیت این است که مسئله آب دارای دو بُعد است: تولید و مصرف. تقریباً تمام ظرفیتهای ممکن در زمینه تولید شامل سدها، چاهها و طرحهای انتقال در حال حاضر در حال بهرهبرداری است و امکان توسعه بیشتر وجود ندارد؛ بنابراین تنها گزینه باقیمانده مدیریت و کاهش مصرف خواهد بود. همچنین، حفر بیرویه چاهها خود خطر جدی برای منابع زیرزمینی به حساب میآید و به مدیریت دقیق نیاز دارد. برای اقدامات بلندمدت، طرحهایی وجود دارد، از جمله اصلاح الگوی کشت و کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، بهبود شبکه توزیع آب شهری و جلوگیری از هدررفت، همچنین استفاده از فناوریهای نوین در ساختوساز برای صرفهجویی در مصرف آب. انتقال پایتخت یا کاهش تمرکز جمعیتی در تهران، اقدامی است که البته نیازمند برنامهریزی دقیق و زمان مناسب است و نمیتوان انتظار داشت که بحران کنونی به صورت فوری حل شود.»
خشکسالیهای طولانیمدت در افزایش دمای پاییز تأثیر دارند
مهدی اسماعیلی، استاد دانشگاه تهران و کارشناس حوزه آب در خصوص وضعیت آب در استانهای کشور به «فرهیختگان» میگوید: «در حوزه اقلیم، تغییرات اقلیمی تحت تأثیر هم عوامل طبیعی و هم فعالیتهای انسانی قرار دارند که در تشدید آثار این تغییرات نقش دارند. به طور مثال، اگر در منطقهای تالاب وجود داشته باشد و به دلایل مختلف خشک شود، آنگاه اکوسیستم آبی آن ناحیه که کارکردهای متعددی نظیر تغییر هوا و تأمین رطوبت را دارد، از بین میرود و در نتیجه، تمامی خدمات اکولوژیکی آن نابود میشود؛ بنابراین، هرگونه تغییر اقلیمی نتیجه فعاليت انسانی خواهد بود. از سوی دیگر، ما همچنین شاهد وقوع دورههای خشکسالی طبیعی هستیم. تابهحال شواهدی از این که انسانها بتوانند موجهای خشکسالی یا ترسالی به وجود آورند دیده نشده است؛ بنابراین بروز چنین پدیدههایی عمدتاً طبیعی است.»
وی ادامه میدهد: «خشکسالیهای پایدار، کاهش رطوبت هوا و افزایش دما در برخی مناطق منجر به تجربیات پاییز گرم و خشکی شده است. این پدیده در گذشته وجود داشته اما شدت و گستره آن متفاوت بوده است. با این حال، برخی معتقدند که تغییرات اقلیمی اخیر دلیل انسانی دارند؛ اما برای تأیید آن به شواهد و مدارک معتبری نیاز داریم. تغییرات عمده در اثر تغییرات طبیعی اقلیم به وقوع میپیوندند، در نهایت، فعالیتهای انسانی میتوانند در تشدید عوارض این تغییرات نقش داشته باشند، به خصوص در خشک کردن تالابها و از بین بردن منابع طبیعی مانند دریاچهها و جنگلها، که همه این موارد میتواند شدت و گستره تأثیرات ناشی از خشکسالی را تشدید کند.»
امیدی به جبران کمبود آب نیست
اسماعیلی با نگاهی به چشمانداز آبی آتی میگوید: «احتمال جبران این کمبودها در ماههای آینده چندان بالا نیست. این موضوع میتواند مسائل را تشدید کند، بهویژه در مناطق شهری و بهخصوص در کلانشهرهایی مثل تهران که بهطور مستمر با ناترازی در تأمین و مصرف آب روبهرو هستند. در صورت تداوم کمبود بارشها در ماههای پیشرو، قطعاً با چالشی عمیقتر و بحرانیتر روبهرو خواهیم شد.»
ذخایر سوخت مایع نیروگاهی تقریباً صددرصد است
با توجه به خشکسالیهای گذشته و کمبارشیهای فعلی، این سؤال مطرح میشود که آیا عدم تولید برق از منابع آبی موجب افزایش ناترازی در صنعت برق خواهد شد و آیا ما در ماههای آینده شاهد خاموشیها خواهیم بود؟ ایمان رمضانی، مدیر گروه برق مرکز پژوهشهای مجلس، در پاسخ به این پرسش به «فرهیختگان» اظهار میکند: «در بخش برق، ما با دو نوع ناترازی فنی مواجه هستیم. یکی ناترازی در تابستان است که عمده دلیل آن کمبود ظرفیت نیروگاهی است؛ اما در زمستان وضعیت متفاوت خواهد بود. در زمستان مشکل اصلی کمبود سوخت است، نه کمبود ظرفیت نیروگاهی. اگر سوخت کافی تأمین شود، نیروگاهها قادر به تولید برق در زمستان خواهند بود؛ چرا که تقاضای برق در این فصل حدود ۴۰ درصد کمتر از تابستان است. بااین حال، زیرا مصرف گاز در بخش خانگی تحت اولویت قرار دارد، این مورد سبب میشود که خاموشیهایی مجدداً رخ دهد؛ وی در ادامه اشاره میکند: «راهحل دولت برای رفع کمبود سوخت، استفاده از سوخت مایع (گازوئیل و مازوت) است. اما سال گذشته به دلایل مدیریتی در تأمین سوخت، ذخایر گازوئیل نیروگاهی از حد مطلوبی پایینتر بود و هنگامی که کمبود گاز پیش آمد، نیروگاهها برای جبران سوخت کافی نداشتند و خاموشیهایی در پی داشت. در سال جاری، ذخایر سوخت نیروگاهها تقریباً کامل است و وضعیت به مراتب بهتری نسبت به گذشته داریم، بنابراین در انتظار اینیم که شرایط تأمین برق در زمستان امسال بهتر باشد و مردم کمتر با قطع برق مواجه شوند. هرچند که تحقق این پدیده به صورت مدیریت بهینه انرژی وابسته است و اگر گاز در حد کافی به نیروگاهها تخصیص نیابد و به صنایع واگذار شود، تعادل به هم میخورد. اما با توجه به وضعیت فعلی، وضعیت تأمین انرژی نسبت به سال گذشته در سطوح مطلوبتری خواهد بود. در حال حاضر، ذخایر سوخت مایع نیروگاهی تقریباً ۱۰۰ درصد است، بنابراین در صورتی که گاز نیز به اندازه مطلوب تأمین شود و سایر پیششرطها حفظ شوند، انتظار نداریم با شرایط بحرانی در شبکه برق مواجه شویم.»
بهبود شرایط ناترازی برق تا ۲ سال دیگر
رمضانی به بررسی آینده برق در کشور در ماههای آتی میپردازد و میگوید: «یکی از اقدامات مثبتی که در حال انجام است، طرح احداث ۷ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی توسط دولت است. این برنامه شایسته و ارزنده میتواند نقشی کلیدی در کاهش فشار تابستان آینده ایفا کند. اگرچه پیشرفت این پروژه تا کنون مطابق انتظار نبوده است، اما در سال جاری شاهد افزایش چشمگیری در ظرفیت نیروگاههای خورشیدی بودهایم که نشانهای مثبت است.»
نقاط ضعف جدی هم وجود دارد
وی همچنین تصریح میکند: «اما نقاط ضعف جدی نیز وجود دارند، از جمله عدم اجرای مؤثر اقدامات در مدیریت مصرف. افزایش مصرف برق در بخشهای خانگی، صنعتی و تجاری بر شیب تند در حال افزایش است و تاکنون هیچ طرح جدی و پایدار برای کنترل آن پیشنهاد نشده است. اقداماتی میتواند شامل فرهنگسازی در مصرف، ارتقاء تجهیزات برقی و بازنگری در استراتژی صنعتی کشور باشد؛ ولی تا کنون دولت اقدام محسوسی در این زمینه انجام نداده است. اگر برنامه خروجی فرصتهای توسعه نیروگاههای خورشیدی به نحوی مؤثر پیش برود، ممکن است در طی یک یا دو سال آینده شاهد بهبود شرایط باشیم.» رمضانی در برخورد با بحران وضعیت کنونی برق میگوید: «در این حوزه کمی زیادهروی میشود. ادبیات رایج، وضعیت را بزرگتر از آن که هست نشان میدهد، مثلاً اشاره میشود که ما با ناترازی ۲۰ هزار مگاواتی روبهرو هستیم، اما آنچه دقیقاً مستند شده از لحاظ عدد، نشاندهنده این نیست که چنین ناترازیای در طول سال نسبتاً همیشگی باشد. در حال حاضر، تقاضای اوج برق در کشور در حدود ۸۰ هزار مگاوات است. اگر میگویند ناترازی ۲۰ هزار مگاواتی داریم، یعنی تقریباً ۲۵ درصد ناترازی در چند ساعت محدود در سال داریم، نه بهصورت دائمی.»
۴۷۲۳۶
