ناگفتههای جعفریجوزانی و شجاعنوری در خصوص «شیر سنگی»
دومین گردهمایی ویژه برنامه «سینمای ایران برای وطن» روز یکشنبه، پنجم مرداد در موزه سینما برگزار شد که شامل نمایش نسخه مرمت شده فیلم «شیرسنگی» با حضور مسعود جعفریجوزانی و علیرضا شجاع نوری و مجریگری حمیدرضا مدقق بود.
مسعود جعفری جوزانی با تأکید بر این نکته که «شیرسنگی» محصول دوران جنگ است، خاطرنشان کرد: در آن مقطع، ایران درگیر جنگ با عراق بود و من دو اثر «شیرسنگی» و «در مسیر تندباد» را تولید کردم و اگر نگاه کنید، اغلب فیلمهای من بیشتر به جنبههای جنگ پرداخته تا خود جنگ. وقتی بیگانه به سرزمین کسی وارد میشود، این اتفاق به شدیدترین شکل تحقیرآمیز است و هر کسی جز این بگوید، دروغ گفته است. مردم در خلال جنگ ایران و عراق با دلاوری و دست خالی مبارزه کردند؛ به گونهای که گاهی برای روشن کردن جیپ جنگی، آن را بهتنهایی هل میدادند در حالیکه دشمن کاملاً مجهز بود.
این کارگردان تاکید کرد: افرادی که اسلحه به دست میگیرند باید حرمت آن را نیز بشناسند و بدانند که نباید هر جا تفنگ را بکشند. باور من این است که اسلحه باید حرمت داشته باشد و ملت ما نیز این حرمت را حفظ کردند. کسی که بخواهد این همه تلاش و فداکاری را نادیده بگیرد، بهواقع بیانصاف است. به عقیده من، هیچ بیگانهای مانند رژیم صهیونیستی در تاریخ نتوانسته بچههای این ملت را بهطور این چنین وحشتناک بکشد و آنان را در گرسنگی و فقر نگه دارد تا بمیرند.
وی اضافه کرد: در «شیرسنگی»، تقابل سنت و مدرنیته را شاهد هستیم و از سوی دیگر، با ناآگاهی از مدرنیته مواجه میشویم. این تضاد دیدگاهها چیزی جز جنگ به دنبال ندارد و در این فیلم، «نامدارخان» در این جنگ پیروز میشود، اما او نیز آگاه است که باید به تاریخ خود احترام بگذارد.
جعفریجوزانی: عشایر اساس ملت ایران را تشکیل میدهند
جعفری جوزانی با اشاره به اینکه برای گذشتهها دلتنگ است، گفت: انسانها در عهد گذشته واقعاً هنرمند و فاقد روحیه کارشکنی بودند. برخی از جوانانی که آن زمان در پروژهها کار میکردند، بسیار بااخلاقتر و منظمتر بودند و هرگونه همکاری و هماهنگی را با دلسوزی انجام میدادند. ما برای تهیه این فیلم در سیاهچادر زندگی میکردیم و گاهی رتیلها به چادرهایمان وارد میشدند، اما عشق ما این بود که پروژه را به سرانجام برسانیم و هیچکس نسبت به شرایط ناراضی نبود.
او ادامه داد: در دوران دهه ۶۰، انقلاب هنوز نوپا بود و ما واقعاً میخواستیم فرهنگ کشور را به دنیا معرفی کنیم، اما اتحاد و همبستگی آن زمان دیگر وجود ندارد.
جوزانی با اشاره به فرهنگ غنی عشایر در فیلم بیان کرد: عشایر همواره ستون فقرات ملت ایران بودهاند و در طول تاریخ هیچگاه به این سرزمین خیانت نکرده و همواره در برابر ظلم ایستادهاند. در ایام جنگ، خطشکنان جبهه بچههای بختیاری بودند که فقط با نان و خرما به میدان میرفتند. من تا پنج سالگی در میان عشایر بزرگ شدم و خاطرات آنان همچنان در ذهنم باقیمانده و در آثار سینماییام به این تجربیات رجوع کردهام.
وی افزود: جنگ اجتنابناپذیر است، اما نمیتوان آن را در ابعاد کلی یک کشور نشان داد؛ بلکه به راحتی میبایست در قالب یک ایل به تصویر کشیده شود. «شیرسنگی» فقط یک فیلم قومنگارانه نیست، بلکه تقابل سنت و مدرنیته و برخورد با تغییرات را به نمایش میگذارد.
جعفری جوزانی همچنین به علاقهاش به فیلمهای وسترن اشاره کرد و گفت: در حقیقت، از سر ابتدا نه قصد داشتم که یک فیلم وسترن بسازم، بلکه احساسات و مفاهیمی از درونم برآمدهاند؛ اما ویژگیهایی در ایلات وجود دارد که یک فرهنگ خاص را شکل میدهند. این افراد مرام و رفاقت و انسانیت دارند و مهمتر از هر چیز، ایثار و فداکاری برای دیگران را نیز دارا هستند.
وی درباره زبان فیلم اشاره کرد: اگر قصد داشتیم بهطور کاملاً به زبان لری صحبت کنیم، لازم بود زیرنویس فارسی برای فیلم قرار دهیم. به همین جهت، تلاش کردیم تا لحن محلی فیلم حفظ شود و نیازی به زیرنویس نداشته باشیم. هنگام نگارش فیلمنامه، به این نکته توجه ویژه داشتیم و با زندهیاد عزت الله انتظامی، علی نصیریان و دیگر بازیگران تمرین انجام میدادیم و هر واژهای که برای آنها مشکل بود را تغییر میدادیم تا به راحتی ادا کنند.
وی ادامه داد: افرادی چون علی نصیریان، عزت الله انتظامی، شجاعنوری و… عاشق سینما بودند و هیچگاه درباره دستمزد خود صحبتی نمیکردند. حتی زمانی که در حین ساخت فیلم با مشکلات مالی جدی مواجه شدیم، انتظامی و نصیریان پیش من آمدند و پیشنهاد دادند که یکی از آنها خانهاش را بفروشد تا به فیلم کمک کنند و هر دو در یک خانه زندگی کنند. به یاد دارم اکبر عبدی برای فیلم «ناصرالدین شاه آکتور سینما» که من تهیهکننده آن بودم، بدون ذکر مبلغی برای مساعدت به من سفیدامضا کرد.
جعفریجوزانی درباره شخصیتپردازی خاکستری شخصیتهای «شیرسنگی» بیان کرد: هدف ما این بود که در فیلم شخصیت منفی نداشته باشیم. در واقع، در این اثر تحولات نوینی در عرصه صنعت برای عشایر رخ میدهد. یک طرف میگوید که باید زودتر به سمت صنعت پیش برویم، اما طرف مقابل با مشکلاتی مواجه میشود که ایل خود در حال فروپاشی است. هر دو طرف نسبت به نظری که دارند اطمینان کامل دارند و ما نمیخواستیم که یک طرف را منفی و دیگری را مثبت نشان دهیم.
بازیگر درباره تغییر لحن سینما گفت: با رونق سینما، دو جریان تلاش کردند آن را به نفع خود مصادره کنند؛ افرادی که با پول کلان وارد عرصه شدند و سلیقه نازلی از خود تحمیل کردند. فیلم تجاری مفهوم بدی نیست، اما نباید هر قیمتی برای ساخت آن باشد. گروه دیگری نیز سینما را به پروپاگاندا بدل کردند و منابع مالی که از نهادهای دولتی به سینما تزریق شد، لحن آثار را دگرگون کرد.
در پایان، او با یادآوری خاطرهای از اکران «شیرسنگی» در کانادا گفت: به یاد دارم در کانادا مردی نزد ما آمد و گفت که در اخبار از یک فیلم ایرانی تعریف کرده بودند و او بشدت هیجانزده شده بود. او در همان اکران تعداد زیادی بلیت خرید و آنها را بین دانشجویان تقسیم کرد تا بتوانند فیلم را تماشا کنند. همچنین پوسترهای مرتضی ممیز که برای «شیرسنگی» طراحی شده بود را خرید و بین مردم تقسیم کرد. ما نام آن فرد را نمیدانستیم، اما او مانند برادری بدون هیچ توقعی در کنار ما بود.
شجاعنوری: جذابیت درگیریهای ایلیاتی برایم جالب بود
پس از آن، علیرضا شجاعنوری، تهیهکننده «شیرسنگی» یاد مرحوم عباس شباویز را گرامی داشت و گفت: او در تهیه این فیلم در کنار آقای جوزانی بود و پس از وی، من به تشکیل این فیلم یاری رساندم و امروز بخاطر همکاری با وی که از تهیهکنندگان برجسته بودند، از ایشان قدردانی میکنم.
وی با ابراز علاقه به داستان «شیرسنگی»، ادامه داد: من بهواسطه شغف خود در بنیاد سینمایی فارابی، باید سینمای ایران را به کشورهای خارجی معرفی میکردم و تبدیل به بازیگر نیز آرزوی من بوده و به عنوان شغل دوم به آن نگاه میکردم و به دلیل مشغولیتهای کاری نمیتوانستم هر نقشی را بازی کنم. «شیرسنگی» به شکل خاصی مرا مجذوب کرد و تمایل خاصی برای این فیلم در من ایجاد شد.
گشایش سینمای ایران در عرصه بینالملل توسط فیلم جوزانی
شجاعنوری خاطرنشان کرد: در آن زمان تجربه چندانی در بازیگری نداشتم و علاوه بر داستان و حماسه، بودن در کنار بزرگانی چون علی نصیریان، عزت الله انتظامی، ولی الله شیراندامی، احمد هاشمی، فهمیمه راستکار، اصغر همت، حمید جبلی و… برایم فرصتی طلایی و افتخاری بزرگ بود و بهویژه درکنار آقای جوزانی فرصتی فوقالعاده برایم فراهم آمد.
وی با اشاره به اینکه «جادههای سرد» نخستین فیلم سینمای ایران پس از انقلاب بود که در جشنواره برلین موفق به باز کردن راهی برای سینمای ایران شد، یادآور شد:
شجاع نوری درباره تمایلش به حضور در «شیرسنگی» توضیح داد: درگیریهای ایلیاتی و شخصیتهای فیلم برایم بسیار جذاب بود. در زمان ساخت فیلم، به مدت ۴ ماه در سیمرم که محل فیلمبرداری بود، چادر زده بودیم و مانند ایلاتیها در آنجا زندگی میکردیم. به واقع حال و هوای پروژه به شدت احساسی بود. به یاد دارم که ۱۸ کیلومتر با جاده فاصله داشتیم و فقط هر چند روز یکبار برای استحمام به شهر میرفتیم. حتی غذاهای مورد نیازمان را نیز خود در همانجا تهیه و میپختیم.
وی درباره اکران فیلم افزود: اکران در تهران همزمان با تشییع پیکر شهدای حج انجام شد و به همین خاطر، این فیلم آسیب زیادی دید.
شجاع نوری ادامه داد: پدر مرحومم با قشقاییها ارتباط داشت و از او درباره فرهنگ عشایر چیزهایی شنیده بودم، و این سخنان در چند ماهی که در چادر سمیرم خوابیدیم، برایم مفید واقع شد. در آن زمان دائماً کلاههای بختیاری بر سر میگذاشتیم تا از آفتابسوختگی در امان باشیم. به یاد دارم که در روند فیلمسازی از زندگی واقعی منطقه جدا نبودیم و این موضوع بر ما تأثیر عمیقی گذاشت و توانستیم با شخصیتهایمان ارتباط برقرار کنیم، و هدایتهای مسعود جعفری جوزانی واقعاً ارزشمند بود.
وی درباره آشنایی با گویش محلی در فیلم بیان کرد: شخصیت من توسط جلال مقامی دوبله میشد، اما در صحنهها به زبان محلی صحبت میکردیم. مرجع ما آقای جعفری جوزانی بود که به ما آموختند چگونه صحبت کنیم. البته بهطور کلی در کنار هم زندگی میکردیم و گویش محلی در میان ما پیوسته جاری بود.
شجاعنوری درباره اکران «شیرسنگی» در خارج از کشور گفت: اولین نمایش بینالمللی «شیرسنگی» در کانادا صورت گرفت و یک روزنامه کانادایی هم مقاله مفصلی درباره این فیلم نوشت و به همین دلیل دیگر کشورها درخواست اکران آن را داشتند، اما این فیلم ۲۵ میلیمتری بود و اکران آن در برخی کشورها ممکن نبود.
وی مطرح کرد: این فیلم به جشنوارههای مختلفی راه پیدا کرد و موفقیتهایی کسب نمود و برای بینالمللیها هم به عنوان خلق سرگرمی و هم به عنوان پیشینه تاریخی آن جذابیت داشت. این فیلم در جشنوارههای شیکاگو، مونترال، توکیو و … به نمایش درآمد و مورد استقبال قرار گرفت.
«شیرسنگی» نشانهای از کارگردانی با تجربه در سینما است
حمیدرضا مدقق که اجرای برنامه را بر عهده داشت، در آغاز با ارائه توضیحاتی درباره «شیرسنگی» به یاد هنرمندان بزرگی که در این فیلم حضور داشتند و از دنیا رفتند، اشاره کرد و افزود: فیلم «شیرسنگی» نشانهای از کارگردانی باتجربه در سینماست. جعفری جوزانی در ادامه کار خود آثاری همچون «جادههای سرد»، «در مسیر تندباد»، «بلوغ»، «پشت دیوار سکوت» و سریال ماندگار «در چشم باد» را ساخته و امیدوارم سریال «پوریای ولی» نیز به زودی پخش شود.
