چالشهای حقوقی صنعت سینما در ایران: تحلیل در یک نشست تخصصی
با تلاش معاونت توسعه فناوری و مطالعات سازمان سینمایی، نخستین نشست تخصصی در سال ۱۴۰۵ به بررسی مشکلات و چالشهای حقوقی در سینمای ایران اختصاص یافت.
طبق اعلام روابط عمومی سازمان سینمایی، این نشست با حضور هنرمندان، کارشناسان، علاقهمندان و مسئولان سازمان سینمایی در سالن سیفالله داد خانه سینما برگزار گردید. علیرضا اسماعیلی، معاون توسعه فناوری و مطالعات سازمان سینمایی، ضمن اشاره به طراحی دو نوع نشست در این حوزه، بیان کرد: یکی از این نشستها به فناوری مربوط میشود که اداره کل زیرساخت مسئولیت آن را برعهده دارد. مجموعهای از نشستها در زمینه پیشرفتهای نوین فناوری سینما در ایران پیشبینیشده که جلسه اول آن به بررسی جلوههای ویژه فیلم «موسی کلیم الله» اختصاص داشت.
او در ادامه توضیح داد که این پژوهشها به دستاندرکاران سینما ارائه خواهد شد و گفت: در این نشستهای تخصصی، ما سوالاتی را که مطرح میشود و پاسخهایی را که ارائه میگردد آماده میکنیم تا برای دسترسی مجموعههایی که به این اطلاعات نیاز دارند، فراهم آید.
سازمان
اسماعیلی با تأکید بر اینکه پژوهشهای متنوعی در حوزههای مختلف پیشتر انجام شده، اعلام کرد: از سال ۱۳۹۵ هر سال شورای پژوهش تشکیلشده و تعدادی تحقیق نیز در این مدت انجام گردیده است. نکته مهم این است که همه ما باید تلاش کنیم تا پژوهشهای صورتگرفته در راستای پیشرفت و ارتقای سینمای ایران در زمینههای مختلف قرار گیرد.
معاون توسعه فناوری و مطالعات سازمان سینمایی ابراز امیدواری کرد که برگزاری این نشستها به ارائه راهکارهایی برای حل مشکلات متعدد سینمای ایران منجر گردد.
حسین یزدان شناس، مدیرکل دفتر مطالعات، توسعه دانش و مهارتهای سینمایی، نیز در این نشست گزارشی از روند پژوهش در سازمان سینمایی ارائه داد و گفت: دفتر فوق هرساله فراخوانی برای اولویتهای پژوهشی در حوزه سینما منتشر میکند که بر اساس آن محققان پیشنهادهای پژوهشی خود را ارائه میدهند. در نهایت، این پیشنهادات در شورای پژوهش سازمان سینمایی مورد بررسی قرار میگیرد و برخی از آنها براساس اولویتها میشود.
او همچنین افزود: این پژوهشها تحت نظارت یک ناظر تخصصی به پایان میرسند و به منظور بهرهوری بیشتر از این پژوهشها، ما ارائه یافتههای پژوهشی را از سال گذشته آغاز کردهایم. در مجموع، ده نشست با موضوعات مختلف برگزاری شده و امسال نخستین نشست را با محوریت خلأها و چالشهای حقوقی سینمای ایران ترتیب دادهایم.
عدم شفافیت؛ چالش حقوقی سینمای ایران
سازمان
محمدجواد ولی زاده، پژوهشگر و محقق در مورد «خلأها و چالشهای حقوقی سینمای ایران»، در سخنرانیاش به حقوق مخاطب، حقوق مالکیت معنوی، حقوق قراردادها و حقوق رقابت پرداخت و گفت: «سینما» نهتنها یک آورده فرهنگی، فکری و اجتماعی است، بلکه بهعنوان یک «صنعت» نیز شناخته میشود. هرچقدر این صنعت تقویت شود، به همان اندازه نیز کیفیت محتوای آثار ارتقاء خواهد یافت. هرچقدر که محتوای فرهنگی اجتماعی غنیتر باشد، نظام عرضه و تقاضا در سینما نیز قویتر و فربهتر خواهد شد. با این حال، مشاهده میکنیم که سینمای کشور ما فاصله زیادی با تحقق یک صنعت قوی دارد.
او با توضیح اینکه سینماگران در ایران ریسکهای اقتصادی کمتری انجام میدهند، افزود: اگرچه تلاشهای زیادی صورتگرفته و مصوبات و بودجههایی هم وجود دارد، اما در عمل، سینماگران به فرصتهای کمریسک تن میدهند و از ورود به حوزههای پرفشار اجتناب میکنند. با بررسی علتها، متوجه میشویم که یکی از دلایل عمده این وضعیت به مشکلات حقوقی در حوزه سینما برمیگردد.
او همچنین عدم شفافیت را از معضلات این حوزه دانست و گفت: مرزهای حقوقی ذینفعان فعال در این بخش مشهود نیست و این بینظمی تأثیری منفی بر صنعت سینما دارد. در واقع، کارویژه مباحث حقوقی باید شفافسازی مرزهای حقوقی و تعیین منافعی باشد که در این حوزه وجود دارد.
ولیزاده یکی از دلایل اصلی عدم رشد صنعت سینما در کشور را مسائل حقوقی عنوان نمود و بیان کرد: با اینکه در سالهای اخیر سینما در ایران پیشرفت قابل توجهی داشته، اما در مقایسه با کشورهای رقیب، عقبتر هستیم و باید تلاش بیشتری در این راستا انجام شود.
فقر پژوهشی در حوزه مسائل حقوقی سینما، ضرورت توجه به این مسائل برای ارتقاء سینما بهعنوان یک ابزار رسانهای حیاتی در دنیای امروز، ابهامات نظری در مبانی تحلیلی و ساختاری، تعارض، تعدد و تداخل وظایف نهادهای نظارتی، ضعف و ناکارآمدی قوانین حقوقی در حوزه سینما، ناآشنایی مخاطبان با حقوق خود، نبود سازوکارهای حمایت عملی و شفافیت در فرآیندها، عدم تطابق قوانین حقوق مالکیت معنوی با تحولات اخیر و فضای فعلی و همچنین عدم وضوح در قراردادها و شیوع قراردادهای شفاهی، از جمله مباحثی بود که این پژوهشگر به آنها اشاره نمود.
نداشتن تنظیمگری حقوقی
سازمان
مهدی کوهیان، حقوقدان حوزه رسانه، نیز در این نشست ضمن ابراز تمجید از عنوان مذکور برای پژوهش سینمایی، اظهار داشت: ما سه نوع قرارداد هنری داریم. گاهی حقوق یک اثر منتقل میشود، مانند واگذاری حقوق مالکیت یک فیلمنامه. یک نوع دیگر از قرارداد، قراردادی است که در آن شما سفارش میدهید و وی کار را برای شما آماده میکند. و نوع سوم قرارداد ناشی از استخدام است. بسیاری حقوق ناشی از استخدام را با قراردادهای سفارش اشتباه میگیرند، در حالی که در مدل سفارش، طرف میتواند در خانه بنشیند و برای شما کار انجام دهد. این سه مورد که ذکر کردم، سه روش مختلف حقوقی هستند.
او یکی از مشکلات اصلی حقوقی را در تنظیم قراردادها عنوان کرد و گفت: وقتی میخواهیم به حقوق قراردادها بپردازیم، سوال این است که آیا قرارداد طبق «قانون کار» منعقد کنیم و به فهرست پیمان تامین اجتماعی بپیوندیم یا اینکه طبق «قانون مدنی» قرارداد تنظیم نماییم و معافیت مالیاتی بگیریم. ما در این حوزه واقعاً دچار سردرگمی هستیم. هیچ نهادی وجود ندارد که اینگونه مسائل را تنظیمگری کند و بعد برای قانونگذار ارسال نماید.
کوهیان در ادامه به مشکلات پیشآمده اشاره و مطرح کرد: به همین دلیل در عرصه هنر این چالشها رخ داده است. به نظرم کل بودجه بخش تامین اجتماعی صندوق هنر در سال گذشته حتی به یک «همت» نرسید در حالی که تنها از حوزه صنعت تصویر کشور نزدیک به «۵ همت» از بابت قراردادهایی که تهیهکنندگان ما به تامین اجتماعی پرداخت میکنند، موجود است.
در پایان این نشست، کارشناسان حاضر به سوالات مخاطبان پاسخ دادند.
از جمله حاضران در این نشست میتوان به لادن طاهری، محمدرضا فرجی، محمد حسین فرج، حسن آقاکریمی، محمد آلادپوش، امیررضا معتمدی، امیر اثباتی، محمدعلی حسیننژاد، فرخ یکدانه، مصطفی احمدی، شهرزاد راستانی و اکبر محبی اشاره کرد.
