دریای خزر در مسیر آرال؟ کاهش بینظیر سطح آب و هشدارهای کارشناسان
طی ۱۸ سال گذشته سطح آب دریای خزر به میزان حدود ۳۶ هزار کیلومتر مربع کاهش یافته است؛ افتی که با عقبنشینی محسوس سواحل، به ویژه در شمالشرق این منطقه آبی، باعث بروز نگرانیهای جدی زیستمحیطی و اقتصادی برای کشورهای حاشیهای شده است. کارشناسان به این نکته اشاره دارند که در صورت عدم اقدام هماهنگ و فوری، سرنوشت دریای خزر ممکن است شبیه به دریاچه آرال شود.
بر اساس گزارش خبرآنلاین، دادههای رسمی قزاقستان حاکی از آن است که کاهش سطح آب در سواحل این کشور به طور مداوم ادامه دارد و در سپتامبر امسال به عدد منفی ۲۹.۳۱ متر رسید. به گفته سازمان هواشناسی ملی «کازهیدرومت»، بخشهای شمالی و شرقی دریای خزر به ترتیب ۲۰ و ۱۷ سانتیمتر نسبت به سال گذشته کاهش داشتهاند. در دو دهه اخیر، بیشترین افت در شمالشرق این دریا مشاهده شده، بهطوری که خط ساحلی در برخی نقاط تا ۳۰ تا ۳۵ کیلومتر عقب رفته است.
تارنمای خبری آستانهتایمز به این موضوع اشاره میکند که این تغییرات تأثیرات وسیعی بر اقتصاد و محیط زیست منطقه گذاشته است؛ از جمله آسیب به صنعت ماهیگیری، اختلال در مسیرهای مهاجرت آبزیان و مشکلات ناوبری برای کشتیهای باری. اجرای پروژههای عمرانی جهت عمیقسازی مسیر دسترسی به میدان نفتی «کاشاگان»، نگرانیهایی را درباره تهدیدات زیستمحیطی برای موجودات دریایی بهوجود آورده است.
در پاسخ به این وضعیت، قزاقستان «مؤسسه تحقیقات دریای خزر» را در بندر آکتائو بنیانگذاری کرده است. این مؤسسه به بررسی تغییرات سطح آب، پیامدهای زیستمحیطی، وضعیت جمعیت ماهیان و همچنین علل مرگ و میر گسترده فوکهای خزری میپردازد. در این مرکز قرار است راهکارهای حفاظتی، فناوریهای نوین مدیریت منابع و حتی دورههای کارشناسیارشد در رشتههای اقیانوسشناسی و هیدروبیولوژی به منظور رفع کمبود متخصصان در این حوزه راهاندازی شود.
در عین حال، فعالان حفاظت از محیط زیست کمپین «خزر، دریای من!» را به راه انداختهاند تا آگاهی عمومی را افزایش دهند و همکاری بین پنج کشور ساحلی — آذربایجان، ایران، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان — را تقویت کنند. این اقدام با هدف حفظ اکوسیستم دریای خزر، استفاده پایدار از منابع و افزایش مشارکت جوامع محلی طراحی شده است.
کارشناسان به این نکته اشاره کردهاند که در صورت غفلت و عدم اقدام مشترک، دریای خزر ممکن است با بحران جدی زیستمحیطی مشابه دریاچه آرال مواجه شود؛ بحرانی که اثرات ویرانگری بر تنوع زیستی، اقتصاد منطقه و زندگی میلیونها ساکن وابسته به این دریا خواهد داشت.
پیشینه بحران کاهش سطح آب خزر
دریای خزر بهعنوان بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی در سطح جهان، در دهههای اخیر همواره با نوسانات طبیعی قرار گرفته است؛ اما از اوایل دهه ۲۰۰۰، روند کاهش سطح آب شدت بیشتری به خود گرفته و به یکی از جدیترین چالشهای زیستمحیطی برای این منطقه تبدیل شده است. کارشناسان، این افت سطح آب را ناشی از مجموعهای از عوامل شامل افزایش دما، تبخیر وسعتیافته، کاسته شدن ورودی رودخانه ولگا (که بیش از ۸۰ درصد آب دریای خزر را تامین میکند)، برداشتهای بیرویه در حوزههای بالادست و تغییرات اقلیمی میدانند.
بررسیهای انجام شده توسط سازمانهای بینالمللی نظیر «هلهمولتز» در آلمان و گزارشهای کشورهای حاشیه نشان میدهد که اگر روند کنونی ادامه یابد، سطح آب دریای خزر تا میانه قرن ممکن است بین یک تا سه متر دیگر کاهش یابد. این موضوع میتواند زیستبومهای حساس شمالی دریای خزر، از جمله محلهای زادآوری ماهیان خاویاری و زیستگاه فوک خزری را به شدت در معرض تهدید قرار دهد.
در دو دهه اخیر، تبعات اقتصادی این روند نیز به وضوح نمایان شده است؛ بنادر شمالی با محدودیتهایی برای تردد کشتیها مواجه شدهاند، تأسیسات نفتی نیازمند لایروبی شدید شده و صنعت شیلات در برخی مناطق دچار رکود گردیده است. افت سطح آب همچنین موجب تشدید اختلافات میان کشورهای ساحلی در خصوص خطوط ساحلی، مناطق صید و پروژههای انرژی شده است.
با این حال، کشورهای ساحلی شامل ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان هنوز موفق به تصویب یک چارچوب جامع و الزامی برای مدیریت مشترک بحران کاهش سطح آب نشدهاند. در حالی که در سالهای اخیر هشدارهای متعددی درباره احتمال تکرار فاجعهای مشابه خشکی دریاچه آرال مطرح شده است؛ فاجعهای که به عنوان یکی از بزرگترین بحرانهای زیستمحیطی قرن گذشته شناخته میشود.
۲۳۳۲۱۷
