خطرات ناشی از مصرف قرص آهن/ مقدار ایمن و مقدار مضر قرص آهن چه میزان است؟

به نقل از بهداشت نیوز، آهن یک ماده معدنی حیاتی برای بدن است که در تولید گلبول‌های قرمز خون نقش مهمی ایفا می‌کند و در شرایط خاصی از جمله بارداری، دوران کودکی و رژیم‌های گیاهی به عنوان مکمل مصرف می‌شود؛ این دارو برای بهبود کم‌خونی ناشی از فقر آهن نیز بسیار مؤثر است، اما بر خلاف بسیاری از مکمل‌ها، مصرف بیش از حد آن می‌تواند منجر به مسمومیت شدید و حتی مرگ شود. به همین دلیل، مسمومیت با قرص آهن از جمله مهم‌ترین علل مسمومیت‌های دارویی در میان کودکان به شمار می‌رود.

چگونه مسمومیت ایجاد می‌شود؟

زمانی که مقدار زیادی آهن به داخل بدن نفوذ کند، سیستم‌های طبیعی ذخیره‌سازی و مصرف آهن اشباع شده و لذا میزان آهن آزاد در خون افزایش می‌یابد که می‌تواند به سلول‌ها و بافت‌ها آسیب‌های جدی وارد کند؛ این آسیب‌ها عمدتاً در دستگاه گوارش، کبد و قلب رخ داد می‌نماید.

دوز ایمن در مقابل دوز خطرناک:

دوز معمول مصرف آهن برای درمان آنمی فقر آهن وابسته به شدت کم‌خونی، سن، وزن، جنسیت و تحمل بیمار متفاوت است؛ دوز استاندارد معمولاً بین 60 تا 200 میلی‌گرم آهن (به شکل المنتال) در روز می‌باشد که به منظور کاهش عوارض، می‌تواند یک روز در میان نیز تجویز گردد.

برای کودکان، دوز استاندارد معمولاً بین 3 تا 6 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است.

معمولاً مصرف کمتر از 20 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن بدون علامت است، هرچند که ممکن است عوارض گوارشی با مصرف 10 تا 20 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم رخ دهد.

مصرف بیش از 20 میلی‌گرم آهن به ازای هر کیلوگرم می‌تواند منجر به مسمومیت خفیف شود؛ اگر مقدار مصرف به 40 تا 60 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم برسد، مسمومیت شدید رخ خواهد داد و مصرف بیش از 60 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم می‌تواند زندگی را تهدید کند.

نکته حائز اهمیت این است که تمامی مقادیر ذکر شده بر اساس آهن المنتال تعریف شده‌اند و مکمل‌های مختلف آهن دارای مقادیر گوناگونی از آهن المنتال هستند؛ برای محاسبه دقیق دوز هر کدام از آن‌ها توصیه می‌شود با پزشک داروساز مشورت کنید.

برای نمونه، هر قرص فروس سولفات 325 میلی‌گرمی دارای 65 میلی‌گرم آهن المنتال است و اگر یک کودک به وزن 10 کیلوگرم به طور تصادفی 4 قرص فروس سولفات مصرف کند، در محدوده دوز ایجادکننده مسمومیت خفیف قرار خواهد گرفت.

نشانه‌های مسمومیت با قرص آهن:

این نشانه‌ها معمولاً در چند مرحله بروز می‌کنند:

مرحله اول، 30 دقیقه تا 6 ساعت ابتدایی: علائم گوارشی از قبیل تهوع، استفراغ، درد شکم، اسهال و مدفوع خونی نمایان می‌شود.

مرحله دوم، 6 تا 24 ساعت پس از مصرف: عوارضی چون گیجی و افزایش ضربان قلب به وقوع می‌پیوندد؛ در این دوره ممکن است علائم به طور موقت کاهش یافته یا ناپدید شوند، اما این فازی کاذب است و وضعیت بیمار هنوز هم جدی است.

مرحله سوم، مرحله شوک: اگر بیمار مقدار زیادی آهن مصرف کرده باشد، این مرحله ممکن است حتی چند ساعت بعد از اُوِردوز رخ دهد؛ در غیر این صورت، مرحله شوک معمولاً طی 12 تا 72 ساعت پس از اُوِردوز ظاهر می‌شود و علائم آن شامل افت فشار خون، تپش قلب سریع، تنفس سریع، گیجی، اختلالات انعقادی، تشنج و کما خواهد بود.

مرحله چهارم، مرحله نارسایی کبدی: معمولاً 2 تا 4 روز پس از مصرف آهن بروز می‌کند.

مرحله پنجم: این مرحله به ندرت اتفاق می‌افتد و احتمال دارد 2 تا 8 هفته بعد از مصرف، به دلیل صدمه اولیه یا انسداد در دستگاه گوارش، بروز کند.

چگونه درمان صورت می‌گیرد؟

درمان بایستی به سرعت آغاز شود. اقدامات اصلی شامل:

شست‌وشوی معده یا تجویز داروهای خاص برای حذف آهن اضافی.

استفاده از آنتی‌دوت اختصاصی به نام دسفرال (دسفروکسامین) که به آهن اضافی متصل شده و آن را از بدن خارج می‌سازد.

بستری کردن و نظارت دقیق بر علائم حیاتی، قند خون و عملکرد کبد و نیز ارائه درمان‌های حمایتی.

اقدامات مهم برای خانواده‌ها:

همیشه مکمل‌های آهن را در جایی دور از دسترس کودکان قرار دهید؛ بسیاری از موارد مسمومیت زمانی صورت می‌پذیرد که کودک بسته قرص را به اشتباه مصرف کند.

از مصرف خودسرانه و بدون مشورت پزشک مکمل‌های آهن خودداری کنید و فقط در صورت تجویز پزشک، داروها را مصرف نمایید.

اگر احتمال می‌دهید که فردی از آهن بیش از حد استفاده کرده، به سرعت او را به اورژانس منتقل کنید، حتی اگر نشانه‌های خفیفی وجود داشته باشد.

جمع‌بندی:

مکمل آهن در درمان کم‌خونی به شدت مؤثر است، اما در صورت مصرف نادرست می‌تواند به سم کشنده تبدیل شود؛ آگاهی خانواده‌ها و نگهداری ایمن از داروها، نقش بسیار مهمی در پیشگیری از این مسمومیت‌های خطرناک ایفا می‌کند.

دکتر «سها آزادی»، متخصص داروسازی بالینی از دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز