گسل کنر فعال شد: بیش از ۸۰۰ جانباخته و هشدار وقوع زلزله بزرگتر/ توضیحات مهدی زارع
استاد پژوهشگاه زلزلهشناسی اعلام کرد: گسل کنر و مرز راندگی قرهقروم در تاریخ نشان دادهاند که قابلیت ایجاد زمینلرزههایی به بزرگی حدود ۷.۵ را دارا هستند. با توجه به زلزله اخیر، به نظر میرسد که وقوع زمینلرزهای مشابه زمینلرزه تاریخی سال ۱۵۰۵ در برخی نواحی گسل کنر ممکن است.
به نقل از خبرآنلاین، یک زلزله شدید به بزرگی ۶.۰ ریشتر شامگاه یکشنبه ۹ شهریور ۱۴۰۴، ساعت ۲۳:۴۷ به وقت محلی، منطقه هندوکش در شرق افغانستان را تحت تأثیر قرار داد. کانون این زمینلرزه در فاصلهای ۵۲ کیلومتری شمال شرقی جلالآباد، نزدیک مرز پاکستان و در عمق تقریباً ۱۰ کیلومتری زمین قرار داشت. این رویداد لرزهای که در استانهای کنر، ننگرهار، لغمان و نورستان حس شد، به نابودی گسترده روستاها و ساختمانها انجامید.
تا ساعت ظهر دوشنبه، مقامات طالبان گزارش دادند که حداقل ۸۱۲ نفر جان خود را از دست داده و بیش از ۲۸۰۰ نفر مجروح شدهاند. استان کنر بیشترین خسارت را متحمل شده و با آمار ۸۰۰ کشته و ۲۵۰۰ مجروح، در حالی که در ننگرهار ۱۲ کشته و ۲۵۵ مجروح، در لغمان ۵۸ مجروح و در نورستان ۴ مجروح ثبت شده است.
خسارات مالی شامل تخریب کامل چندین روستا مانند مزار دره در نرگل، دهکدههای سوکی، واتپور، منوگی و چاپه دره میشود؛ همچنین خانههای ساخته شده از خشت و چوب فروریخته، جادهها به دلیل وقوع زمینلغزش مسدود شده و دسترسی به مناطق کوهستانی دورافتاده به شدت مشکل شده است. عملیات نجات با استفاده از هلیکوپترهای نظامی انجام میشود، اما کمبود منابع و بحران انسانی در افغانستان که بیش از نیمی از جمعیت آن به کمک نیاز دارند، مشکلاتی جدی را ایجاد کرده است. سازمان ملل و مقامات محلی هشدار دادهاند که با ادامه جستجوها، تعداد قربانیان ممکن است افزایش یابد. این زمینلرزه یکی از مرگبارترین رویدادهای لرزهای اخیراً در منطقه هندوکش است که به علت برخورد صفحات تکتونیکی هند و اوراسیا، همواره با فعالیتهای لرزهای روبرو بوده است.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه زلزلهشناسی، درباره جزئیات این واقعه با خبرآنلاین تبادل نظر کرده است. متن کامل این گفتوگو را در ادامه مطالعه فرمایید:
درباره جزئیات زلزله اخیر در منطقه هندوکش افغانستان چه اطلاعاتی دارید؟
زمینلرزهای با بزرگی ۶ و عمق تقریباً ۱۰ کیلومتر در تاریخ ۹ شهریور ۱۴۰۴، معادل ۳۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۴۷ به وقت محلی در ۵۲ کیلومتری شمال شرقی جلالآباد، واقع در منطقه هندوکش افغانستان به وقوع پیوست. تا صبح دوشنبه اعلام شده که چندین ساختمان آسیب دیده و مقامات محلی از کشته شدن بیش از ۸۰۰ نفر خبر دادهاند.
این زلزله در کدام نقطه اتفاق افتاده و شهرهای نزدیک به کانون آن کدام است؟
کانون زلزله در نزدیکی اسدآباد، مرکز ولایت کنر که جمعیتی حدود ۵۰ هزار نفر دارد، قرار دارد و در فاصله تقریباً ۲۵ کیلومتری غرب آن واقع شده است. همچنین جلالآباد، پنجمین شهر بزرگ افغانستان با جمعیتی حدود ۲۸۱ هزار نفر، به عنوان مرکز استان ننگرهار در شرق کشور، در حدود ۱۳۰ کیلومتری کابل واقع شده و در محل تلاقی رودخانههای کابل و کنر، در دشت جنوبی کوههای هندوکش قرار دارد. این شهر از طریق جاده کابل-جلالآباد به غرب و از طریق گذرگاه خیبر و تورخم، که ۶۵ کیلومتر در جنوب شرق آن است، به پیشاور در خیبر پختونخوا، پاکستان متصل میشود. به دلیل نزدیکی به گذرگاه مرزی تورخم، جلالآباد یک مرکز حیاتی برای فعالیتهای اجتماعی و تجاری به شمار میآید و همچنین دانشگاه ننگرهار، دومین موسسه آموزشی بزرگ افغانستان را در خود جای داده است.
درباره فعالیتهای لرزهای پس از این زلزله چه اطلاعاتی دارید؟
در طول ۱۲ ساعت اولیه پس از وقوع شوک اصلی در ۹ شهریور ۱۴۰۴، ۷ زمینلرزه با بزرگی بیش از ۴ به ثبت رسیده که بیشتر آنها توسط مردم احساس شدهاند. منطقه هندوکش به دلیل مواجهه با مرز برخورد ورقه قارهای هند با ورقه قارهای اوراسیا و کشیده شدن لبه ورقه هند به زیر ورقه اوراسیا، به شدت لرزهخیز است. در این ناحیه، زمینلرزههای کمعمق، مانند زلزله اخیر، و همچنین زمینلرزههای با عمق متوسط ۷۰ تا ۳۰۰ کیلومتر با مکانیسم فشاری در محل فرورفتگی لیتوسفر به وقوع میپیوندند. این ناحیه یک “پهنه زلزله” خاص را به نمایش میگذارد که شامل زمینلرزههای عمیق، نرخ تغییر شکل بالا و پدیدهای به نام “شکست ورقه” است که در آن پوسته فرورونده از پوسته اصلی جدا میشود.
سازوکار گسلها در این منطقه چگونه است؟
دکتر زارع: سازوکارهای گسل در هندوکش شامل گسلهای راندگی و امتدادلغز میباشد. گسلهای راندگی کمعمق بیشتر به سمت شمال شرقی گرایش دارند. لرزهخیزی کمعمق در هیمالیا با برخورد مستقیم ورقههای هند و اوراسیا مرتبط است، در حالی که لرزهخیزی عمیقتر در هندوکش نشانه تغییر شکل در مرز فرورفتگی لیتوسفر هند به زیر اوراسیا است.
گسل کنر در این زلزلهها چه نقشی دارد؟
گسل کنر جزئی از مرز راندگی اصلی قرهقروم (KMT) است که اثرات سطحی برخورد زمینساختی ورقه هند با اوراسیا را در ناحیه مرزی افغانستان و پاکستان نشان میدهد. این برخورد به مدت حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون سال پیش آغاز شده است. گسل کنر در امتداد بخش شمالی سامانه گسله چمن به عنوان یک گسل فعال فشاری-امتدادلغز عمل میکند. جابهجایی ورقه هند به سمت شمال که به صورت مورب انجام میشود، تنش جانبی قابل توجهی ایجاد میکند. سامانه گسله چمن و گسل کنر با امکان جابهجایی بلوکهای پوستهای و لغزش افقی در کنار یکدیگر، این تنش را مدیریت میکنند. گسل کنر در دره خود با راستای شمالغربی-جنوبشرقی قرار دارد و از نظر لرزهخیزی بسیار فعال است، به طوری که مسئول زلزلههای مهم متعدد در شرق افغانستان و شمال غربی پاکستان بوده است.
درباره سوابق زلزلههای تاریخی در این منطقه چه اطلاعاتی دارید؟
زلزله کابل-کنر در سال ۱۵۰۵ با برآورد بزرگی ۷.۳، ویرانیهای وسیعی در مناطق کابل و کنر به وجود آورد و با زمینلغزش و مسدود شدن رودخانهها همراه بود.
همچنین زلزله جلالآباد در سال ۱۸۴۲ با برآورد بزرگی ۷.۰ تا ۷.۵، خسارات جدی به قسمتهای وسیعی از ارگ تاریخی و دیوارهای شهر وارد کرد و تأثیر منفی بر روحیه نیروهای بریتانیایی-هندی مستقر در شهر داشت.
زلزله هندوکش در تاریخ ۱۰ ژوئن ۱۹۵۶ (معروف به زلزله گذرگاه سالنگ) با برآورد بزرگی ۷.۴ و عمق حدود ۳۰ کیلومتر، خسارات زیادی در جلالآباد و روستاهای اطراف برجای گذاشت.
زلزله ۱ فوریه ۱۹۹۱ با بزرگی ۶.۴ و عمق تقریبی ۱۲۸ کیلومتر، بیش از ۸۰۰ قربانی در افغانستان و پاکستان به دنبال داشت و مسلماً به دلیل سقوط خانههای ساخته شده از خشت، به مناطق اطراف جلالآباد آسیبهای عمدهای وارد ساخت.
زلزلههای ۳ مارس و ۲۵ مارس ۲۰۰۲ با بزرگیهای ۷.۴ و ۶.۱، هر دو با عمق زیاد، به واهمه و خسارات وسیع در جلالآباد و ننگرهار انجامید و بیش از ۱۰۰۰ نفر جان باختند.
زلزله ۲۶ اکتبر ۲۰۱۵ با بزرگی ۷.۵ و عمق ۲۱۲ کیلومتر، بالغ بر ۱۳۰ جان باخته و صدها مجروح در جلالآباد، ننگرهار و کنر بر جای گذاشت و باعث وقوع زمینلغزشهای فراوانی در مناطق کوهستانی کنر گردید.
زلزله ۲۱ مارس ۲۰۲۳ با بزرگی ۶.۵ و عمق ۱۵۶ کیلومتر در کنر، ۱۳ جان باخته و بیش از ۱۰۰ خانه آسیبدیده بر جای گذاشت.
با توجه به این تاریخچه، ارزیابی شما از توان لرزهزایی این منطقه چیست؟
توان لرزهزایی گسل کنر و مرز راندگی قرهقروم در گذشته ثابت شده است و به نظر میرسد که قابلیت وقوع زمینلرزههایی با بزرگی حدود ۷.۵ را دارد. با توجه به زلزلهای که به تازگی اتفاق افتاده، احتمال وقوع زمینلرزهای مشابه با زلزله تاریخی سال ۱۵۰۵ در قسمتهایی از گسل کنر وجود دارد. این منطقه همچنان در برابر خطرات لرزهای حساس است و به آمادگی و اقدام پیشگیرانه برای کاهش خسارات نیاز دارد.
۴۷۴۷
