نشانه‌های زندگی در طول تاریخ/ موزه‌های خراسان جنوبی چه داستان‌هایی را روایت می‌کنند؟

موزه‌ها در خراسان جنوبی نمایشی جامع از سبک زندگی، هنر، معیشت، آیین‌ها و تلاش‌هایی هستند که ریشه در تاریخ این سرزمین دارند. این موزه‌ها در بناهای تاریخی و اصیل قرار گرفته‌اند که خود جزء مهمی از میراث فرهنگی استان به شمار می‌آیند؛ از خانه‌های چهار ایوانی متعلق به دوران صفویه تا زورخانه‌های قدیم و عمارت‌های قاجاری. خراسان جنوبی با فرهنگی غنی و سنت‌های محلی، امروزه به مجموعه‌ای از موزه‌ها می‌بالد که نه‌تنها برای نمایش اشیاء، بلکه برای حفظ و استمرار هویت فرهنگی ایجاد شده‌اند.

موزه‌های این منطقه به بهره‌مندی از نهادهای دولتی، علاقه‌مندان بخش خصوصی و پشتیبانی جامعه فرهنگی شکل گرفته‌اند تا پلی میان نسل حاضر و گذشته ایجاد کنند؛ گذشته‌ای که در آن، زندگی با دستان ساخته می‌شد، هنر با احساس و محبت به وجود می‌آمد و هر ابزار ساده داستانی از معانی عمیق را روایت می‌کرد.

موزه خصوصی بشرویه؛ یادگاری از دوران صفویه

این موزه خصوصی در اردیبهشت ۱۳۸۷ با کوشش بخش خصوصی در خانه تاریخی ملاعبدالله تونی اسدی، یکی از علمای مشهور دوران صفویه، در بافت تاریخی بشرویه شروع به کار کرد. این خانه چهار ایوانی با طراحی سنتی صفوی، شامل اتاق‌های متعدد، یک مطبخ، اتاق بادگیر و مکان‌های زمستانی است و قدمتی ۴۰۰ ساله دارد. اشیاء موجود در این موزه شامل ابزار آشپزخانه، آثار صحافی و کتابت، وسایل روشنایی، ادوات جنگی، قفل‌ها و زیورآلات است. وجود سفالینه‌های پیش از اسلام و سکه‌هایی متعلق به دوران ولایتعهدی امام رضا(ع) بر ارزش تاریخی این مجموعه افزوده است.

فضای خانه تاریخی با تزئینات محلی و نورپردازی ملایم، حسی از زندگی گذشتگان را برای بازدیدکنندگان به تصویر می‌کشد. راهنمایان محلی با توضیحات خود تاریخ اشیاء و ارتباط آن‌ها با آیین‌ها و سبک زندگی مردم دیروز را به‌خوبی شرح می‌دهند.

این موزه به‌ویژه در ایام نوروز و دیگر مناسبت‌های فرهنگی، پذیرای تورهای فرهنگی و دانش‌آموزی است و توانسته با جذب گردشگران داخلی و خارجی، نقش قابل توجهی در معرفی هویت فرهنگی شهرستان بشرویه ایفا نماید.

موزه مردم‌شناسی قاین؛ آینه‌ای از آداب فرهنگی

این موزه در اردیبهشت ۱۳۸۴ در طبقه همکف خانه تاریخی سلطانی، که به دوره زندیه تعلق دارد، در شهر قاین افتتاح شد. در این موزه نمایش‌هایی از آداب و رسوم کهن منطقه نظیر شب یلدا (کف‌زنی)، دستاسی، جاجیم‌بافی، کشاورزی سنتی، تولم‌زنی و مراسم عروسی محلی با استفاده از مانکن‌های پوشش بومی به تصویر کشیده شده است.

زمانی که بازدیدکنندگان به این موزه وارد می‌شوند، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، برای نخستین‌بار با ابزارهای سنتی و شیوه‌های زندگی ساده و کاربردی نیاکان خود آشنا می‌شوند. صدای دستاس، پارچه‌بافی یا اجرای نمادین مراسم سنتی در برخی مناسبت‌ها، فراتر از یک نمایش صرفاً بصری، جذابیت‌های بیشتری به ارمغان می‌آورد.

در کنار نمایشگاه اصلی، بخشی برای آموزش صنایع‌دستی سنتی وجود دارد که به‌صورت فصلی کارگاه‌هایی برای انتقال تجربیات به نسل جدید برگزار می‌شود. این رویکرد موزه را به مرکزی فرهنگی زنده در شهر تبدیل کرده است.

موزه مردم‌شناسی فردوس؛ روایتگر رسوم و مشاغل سنتی

موزه مردم‌شناسی فردوس در حمام تاریخی خیروز تأسیس شده و شامل دو بخش «آداب و رسوم حمام» و «مشاغل سنتی» است. در این موزه، مشاغل سنتی نظیر آهنگری، نمدمالی، خراطی و دلاکی بازسازی شده‌اند. این حمام که متعلق به دوران صفویه است، طراحی خاصی دارد و شامل دو قسمت مجزا برای زنان و مردان بوده و در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسیده است.

در بازدید از این موزه، مشاهده چیدمان سنتی و تجهیزات حمام مانند خزینه، سکوهای نشیمن، گرم‌خانه و رخت‌کن حس‌وحالی از تجربه‌ای تاریخی را به بازدیدکنندگان منتقل می‌کند. نور طبیعی و طراحی سنتی سقف‌ها به حفظ اصالت مکان کمک کرده است.

برگزاری نمایشگاه‌های موقت و مراسم فرهنگی در محیط اطراف این موزه، باعث شده فضای آن پویا بماند و گردشگران بتوانند ضمن آشنایی با مشاغل سنتی، از معماری خاص حمام‌های ایرانی نیز بهره‌مند شوند.

موزه مردم‌شناسی بیرجند؛ پیوند نسل حاضر با تاریخ پرافتخار

این موزه در سال ۱۳۷۲ در طبقه همکف عمارت مرکزی باغ اکبریه واقع در بیرجند و پس از افتتاح موزه باستان‌شناسی راه‌اندازی شد. در این موزه، اشیاء شامل پوشاک سنتی، تجهیزات صنایع دستی، و ابزار مشاغل مختلف نظیر آهنگری، پارچه‌بافی، عطاری و مطبخ به نمایش گذاشته شده است. غرفه‌هایی با پیکره‌هایی در لباس محلی زندگی و معیشت مردم جنوب خراسان را تصویر می‌کنند.

فضای موزه با توجه به موقعیت آن در مجموعه تاریخی باغ اکبریه، پیوندی طبیعی میان تاریخ، معماری و فرهنگ برقرار می‌سازد. روایت‌های راهنمایان از اشیاء، فهم عمیق‌تری از فرهنگ کار، خانواده، غذا و آیین‌های محلی را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌آورد.

بخش‌هایی نظیر نمایش ابزارهای طب سنتی، ظروف آشپزخانه، کارگاه‌های آهنگری و خیاطی به‌صورت ماکت‌های زنده بازسازی شده‌اند و تجربه‌ای ملموس از زندگی گذشتگان را برای بازدیدکنندگان ایجاد می‌کنند.

موزه میراث پهلوانی بیرجند؛ نشانه‌ای از اصالت در گود زورخانه

موزه میراث پهلوانی بیرجند در زورخانه امیر عرب، شناخته شده به «زورخانه لوبند» در سال ۱۳۸۵ تأسیس گردید. این زورخانه بالغ بر ۲۰۰ سال قدمت دارد و یکی از قدیمی‌ترین مراکز ورزش باستانی در منطقه محسوب می‌شود. در این موزه، عکس‌ها، ابزارهای ورزش باستانی، کباده، میل، تخته شنا، ضرب و شمشیرهای نمادین پهلوانی به نمایش درآمده‌اند.

عطر عرق‌ریزان گود، صدای ضرب مرشد و فضای آیینی زورخانه، تجربه‌ای خاص از سنت‌های ایرانی را برای بازدیدکنندگانی که برای نخستین بار وارد این فضا می‌شوند به ارمغان می‌آورد. بازسازی پیکره‌های پهلوانان با لباس و ابزار سنتی، شکوه و علم فتوت را تداعی می‌کند.

این موزه به‌ویژه میان نوجوانان و جوانانی که به ورزش‌های سنتی علاقه‌مند هستند، تأثیرات مثبتی داشته و حس غرور فرهنگی و بدنی را در آن‌ها زنده می‌کند.

موزه لباس و منسوجات سنتی؛ یادآور تن‌پوش‌های تاریخی

این موزه در اسفند ۱۳۹۹ در خانه تاریخی پردلی واقع در بافت تاریخی بیرجند تأسیس شد و به معرفی لباس‌ها و منسوجات دست‌باف و سنتی از شهرستان‌های مختلف استان، از قبیل لباس‌های ابریشم، کرباس، برک، قارت و ملّه پرداخته است. تالارهای مختلف این موزه به نمایش لباس عروس‌های سنتی، مراحل تولید پارچه ملّه، کارگاه پارچه‌بافی و عکاس‌خانه اختصاص یافته است.

گردآوری دقیق لباس‌ها از مناطق مختلف نظیر سربیشه، درمیان، نهبندان و خوسف، تنوع فرهنگی استان را به نمایش گذاشته است. این تن‌پوش‌ها نه‌تنها بیانگر اقلیم و اقتصاد، بلکه از ذوق و هنر زنان هنرمند محلی نیز حکایت دارند.

برگزاری دوره‌های آموزشی در زمینه سوزن‌دوزی، رنگرزی گیاهی و طراحی لباس سنتی در حاشیه این موزه، آن را به فضایی پویا و آموزنده تبدیل کرده است که هم به حفظ میراث فرهنگی و هم به اشتغال‌زایی کمک می‌کند.

این موزه شامل انواع لباس‌های ابریشمی دست باف، اطلس، کرباس، برک، قارت و عروس و همچنین پارچه‌های سنتی برک، کرباس و ملّه است.

این موزه که با هدف گردآوری لباس‌های محلی از طریق خرید یا دریافت امانت شروع به کار کرده، به بازآفرینی و احیای انواع لباس‌های محلی استان نیز می‌پردازد.

موزه مفاخر و مشاهیر بیرجند، یادگاری از معماری دوره قاجاریه

موزه مشاهیر در خانه تاریخی پردلی که در بافت تاریخی بیرجند واقع شده است، دایر است و این بنا به لحاظ استقرار در خیابان منتظری جنب مسجد خضر علی قرار دارد. این ساختمان با رعایت اصل درون‌گرایی اسلامی، در دو طبقه و به صورت حیاط مرکزی بنا شده و دارای ورودی، هشتی، صحن، طارمی ستوندار و اتاق­های متعدد است.

سردر بنا با تزئینات آجرکاری با طرح‌های هندسی و قوس جناغی، زیبایی ویژه‌ای دارد. منزل پردلی، یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین خانه‌های بیرجند است و به عنوان یادگاری از معماری دوران قاجاریه، فضای کالبدی و ساختاری اضافه دارد که مشخصه نوعی از معماری بیگانه است، و عنصری از معماری به‌کاررفته در آن یعنی پیش ایوان سرتاسری و ستون­های تخفیف یافته است که از معماری آذری نشأت گرفته و مبدا آن کشور روسیه بوده و اصول معماری موجود در این بنا نشان‌دهنده ترکیبی از معماری اسلامی و معماری خارجی است.

این موزه در سال ۱۳۸۲ در این خانه تاریخی افتتاح و به بهره‌برداری رسید.

در این موزه مجموعه‌ای از زندگی‌نامه‌ها، اسناد و نسخ خطی، تألیفات، نشان‌های ملی، علمی و ادبی، لوح‌ها، عکس‌ها و لوازم شخصی بزرگان علمی و فرهنگی این سرزمین همچون حکیم نزاری، عبد العلی بیرجندی، ابن حسام خوسفی، پروفسور محمدحسن گنجی، شیخ هادی هادوی، شیخ محمد ابراهیم آیتی و… به نمایش گذاشته شده است. اشیاء به نمایش درآمده نماینده جایگاه و موقعیت این بزرگان در عرصه‌های علمی و فرهنگی و بعضاً جهانی است.

آثار این موزه بر اساس دوره تاریخی از قرن هفتم تا سیزدهم هجری شمسی طبقه‌بندی شده و در دو بخش کلی و در دو طبقه به نمایش گذاشته شده است. طبقه بالای موزه به آثار مفاخر و مشاهیر قرون هفتم تا دهم هجری شمسی و طبقه همکف آن به آثاری از قرن دهم تا سیزدهم هجری شمسی اختصاص یافته است.

از جمله این آثار می‌توان به اسناد و مدارک ممهور به مهر عبدالعلی بیرجندی، کتاب دلایل‌النبوه و نسب‌نامه (خاوران‌نامه) ابن حسام خوسفی، رسالة الاجتهاد ملا علی اصغر بیرجندی، نسخة خطی منحصر به فرد نصاب صبوحی، اشعار عبدالکریم اشراق بیرجندی و رسالة ملا علی اکبر خوسفی اشاره کرد. همچنین از نمونه‌های جالب توجه در این بخش، نمایش اوراقی از نگاره‌ها و مینیاتورهایی است که بر اساس دیوان خاوران‌نامه ابن حسام خوسفی که در شرح دلاوری‌های حضرت علی توسط فرهاد نقاش در قرن نهم هجری ترسیم شده، وجود دارد.

از دیگر آثار به نمایش درآمده می‌توان به تألیفات استاد احمد احمدی بیرجندی، دکتر محمد حسن گنجی، استاد سید غلامرضا سعیدی، دکتر محمد اسماعیل رضوانی، دکتر سید محمد مشکوه، علامه سید محمد فرزان و عبدالحسین فرزین که از مفاخر و شخصیت‌های بزرگ عصر حاضر هستند، اشاره کرد.

تاریخ زنده در دل موزه مردم‌شناسی طبس

موزه مردم‌شناسی طبس در محل موقوفه عمادالملکی که به «باغ خان» شهرت دارد، به وسعت ۴ هزار و ۴۰۰ مترمربع و در فضایی با زیربنای ۶۰۰ مترمربع در دو بخش نمایش پیکره‌ها و سالن‌های ویترینی افتتاح شده است.

این موزه با تمرکز بر موضوع مردم‌شناسی به معرفی برخی مشاغل، حرف و صنایع دستی و لوازم کاربردی زندگی مردم در گذشته می‌پردازد. موزه در محل حمام خان سابق تأسیس شده است. کارکنان شرکت نفت، پس از زلزله سال ۱۳۵۷ طبس، اقدام به ساخت حمام خان طبس با طراحی سنتی و زیربنای ۶۰۰ مترمربع برای استفاده مردم زلزله‌زده کردند. این حمام عمومی تا سال ۱۳۸۴ برای مردم مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت؛ اما به دلیل توسعه و افزایش ساخت و ساز منازل مسکونی، به تدریج بلااستفاده گردید.

امروزه این بنا با کاربری موزه به‌عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری طبس معروف است و با تمرکز بر موضوع مردم‌شناسی شامل حدود ۵۰۰ قلم شیء فرهنگی اهدایی از سوی مردم فرهنگ‌دوست و علاقمند طبس در دو بخش نمایش پیکره‌ها(۹ عدد مانکن مشاغل سنتی) و سالن‌های ویترینی(۲۰ ویترین) به معرفی برخی مشاغل و صنایع دستی پرداخته است.