۳ پیشگویی ویژه برای ماه رمضان

به نقل از ایسنا، ماه رمضان در سنت‌های ایرانی و در بسیاری از شهرها به بستر شکل‌گیری مراسم مردمی تبدیل شده که در طی زندگی روزمره همواره در حال جریان بوده‌اند. در کنار سفره‌های افطار و مراسم معنوی، آیین‌هایی پدید آمده که بیشتر در حافظه شفاهی و فرهنگ عامه باقی مانده‌اند تا در متون رسمی. این امر نشان پررنگی است از نیاز انسان به امید و معنا که حتی در مقدس‌ترین روزهای سال نیز به اشکال مختلف ظهور می‌یابد.

فال گرفتن در ماه رمضان یکی از این سنت‌هاست؛ آیینی که شاید در ابتدا با فضای مذهبی این ماه هم‌خوانی نداشته باشد، اما در عمق فرهنگ عامه به کارکردی خاص دست یافته است. در سنت‌های اسلامی، «فال نیک» به‌شدت encouraged شده و تشویق به خوش‌بینی و پرهیز از بدیمنی مشهود است؛ برعکس، فال بد، که به ناامیدی و ناتوانی می‌انجامد، به شدت ناپسند تلقی شده است. به همین دلیل، بسیاری از انواع فال در فرهنگ ایرانی دقیقاً بیش از آنکه پیش‌بینی دقیق آینده باشد، تلاشی برای تقویت امید و آرامش بخشی به دل‌ها به شمار می‌آید.

فعالیت فال زدن—چه نیک، چه بد—در میان اقوام مختلف سابقه‌ای طولانی دارد و به نظر می‌رسد منشأ آن ناآگاهی نسبت به علل واقعی حوادث باشد. هرچند این دو نوع فال تأثیرات ملموس و عینی ندارند، اما تأثیرات روانی بر اذهان افرادی که به آن‌ها اعتقاد دارند، دارند. فال نیک امید را به ارمغان می‌آورد و در سنت‌های دینی مورد تحسین قرار می‌گیرد، در حالی که فال بد، به خاطر بروز یأس و ناامیدی، مذموم به شمار می‌رود. لذا کارکرد اصلی فال را باید در همین تأثیرات روانی آن جستجو کرد که به نوعی به سامان‌دهی اضطراب‌های فردی در شرایط نامشخص کمک می‌کند.

مردم شهر الشتر (واقع در استان لرستان) در ماه رمضان دو نوع فال را به رسمیت می‌شناسند. اولین نوع فال «شوشمکی» نامیده می‌شود؛ به این صورت که در شنبه‌های شب رمضان، جوانان به نیت ازدواج و بر طرف شدن بخت، زنان با آرزوی فرزندآوری و مردان با نیت‌های متفاوت به پشت در یا بام خانه‌ای می‌روند که نام صاحبخانه با «علی» آغاز می‌شود؛ مانند علی‌اکبر یا علی‌اصغر. این نام ارتباطی معنوی با بار مذهبی خود در فرهنگ شیعه دارد و به عنوان نوعی تبرک‌جویی محسوب می‌شود. سپس در دل نیت کرده و این شعر را زمزمه می‌کنند:
«شو شَمَک دالِک شوان
هرچه‌ ها دِل مِنِرِ بِنه دل‌آوان»

به معنای: «ای شب شنبه، مادر شب‌ها هر آنچه در دل من است، در دل او بگذار» که در اینجا «او» به صاحبخانه‌ای اشاره دارد که نامش با علی آغاز می‌شود. پس از آن گوش می‌دهد تا صدای صاحبخانه را بشنوند؛ اگر او سخنانی خوشایند بر زبان آورد، آن را نشانه‌ای برای برآورده شدن آرزو تلقی می‌کنند و اگر ناگوار بگوید، ناامیدی به سراغشان می‌آید و به خود می‌گویند که آرزویشان به حقیقت نخواهد پیوست. این سنت علاوه بر جنبه پیش‌بینی، بازی جمعی و هیجان پنهانی نیز در شب‌های رمضان را ایجاد می‌کند.

نوع دوم فال در الشتر به شیوه‌ای متفاوت صورت می‌گیرد. پاهای یک کودک یک یا دو ساله که قادر به درک گفتار بزرگ‌ترها نیست، روی کف دست راست فرد قرار داده می‌شود و او را در حالت ایستاده نگه می‌دارند و با دست چپ پشتیبانی می‌کنند. سپس نیت کرده و این جملات را بر زبان می‌آورند:
«تَری تَری تَرالی
بچه پار و پِرالی
سِرِ دو دنیا مِزانی

به خدا قسم اگر آرزوی من برآورده می‌شود، پای راست را بلند کن و اگر نمي‌شود، پای چپ را». در اینجا، کودک به خاطر «بی‌گناهی» و ناآگاهی‌اش، به عنوان واسطی پاک برای پیدایی آینده در نظر گرفته می‌شود؛ بایسته‌ای که از باور به صداقت و خلوص کودکان نشأت می‌گیرد.

در یزد نیز برخی افراد در شب‌های چهارشنبه به نیت «فالگوش ایستادن» از خانه خارج می‌شوند و پنهانی به گفتگوهای عابران گوش می‌دهند. برای نمونه، اگر مسافری در راه داشته باشند و عابران درباره بازگشت سالم او صحبت کنند، این امر را فال نیک تلقی می‌کنند و اگر سخنان ناخوشایند بشنوند، موجب ترس و نگرانی‌شان می‌شود. این روش که در نقاط مختلف ایران با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود، نشان‌دهنده این است که چگونه کلام مسافران می‌تواند به علامتی برای معنا بخشیدن به وضعیت شخصی افراد تبدیل شود.

در نهایت، فال گرفتن در ماه رمضان را می‌توان نوعی تلاقی میان دو حوزه، رسمی و غیررسمی دانست. این آیین‌ها، هرچند ممکن است امروزه در برخی مناطق کم‌رنگ یا به فراموشی سپرده شده باشند، اما ردپایی از نیاز انسان به جستجو برای امید و معنا را در دل یکی از مقدس‌ترین ماه‌های سال نمایان می‌سازند. رمضان در این روایت‌ها، ماهی است که مردم در آن میان دعا و اضطراب‌های روزمره، راهی برای تسکین دل خود پیدا می‌کنند.

پی‌نوشت: این گزارش بر اساس اطلاعات جلد دوازدهم «تقویم آیینی ماه‌های قمری، دفتر سوم ماه رمضان» که توسط «واحد فرهنگ مردم» مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما تهیه شده، نگاشته شده است.