چالشهای جدی تالابهای ایران
با اینکه برنامههای متعددی در سطوح داخلی و بینالمللی برای محافظت از تالابهای کشور در حال اجراست، اما به طور مداوم میشنویم که وضعیت این اکوسیستمها مطلوب نیست و در حال نابودی هستند؛ یکی از مثالهای بارز این وضعیت، دریاچه ارومیه است که شرایط نامناسبی را تجربه میکند.
متخصصان و سازمان حفاظت محیط زیست بر این باورند که حقابه تالابها به طرز مطلوبی تخصیص نمییابد. طبق قانون مربوط به حفاظت از تالابها، سازمان حفاظت محیط زیست مسئول تعیین میزان حقابه است و وزارت نیرو موظف به تامین آن میباشد. در واقع، حجم حقابه سالانه تالابها معادل ۱۰ میلیارد مترمکعب در نظر گرفته شده، با این حال فقط مقدار بسیار اندکی از آن توسط وزارت نیرو تخصیص داده میشود. این واقعیت دلیل اصلی وضعیت نامناسب تالابها به شمار میرود.
خشک شدن تالابها میتواند آنها را به کانونهای تولید گرد و غبار تبدیل کند، که این وضعیت برای ساکنان محلی و حتی افرادی که در فاصلههای دورتر زندگی میکنند، به شدت دشوار خواهد بود و موجب مهاجرت آنان میشود.
کشور ما دارای حدود ۳ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار بستر تالابی است و طبق اظهارات کارشناسان بیش از ۷۰ درصد این اراضی قابلیت تبدیل به کانونهای گرد و غبار را دارند، که این امر نیاز به تامین حقابه مناسب برای تالابها را دوچندان میکند.
در سال جاری، حدود ۴۰ میلیون مترمکعب آب برای تالاب بختگان و بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب برای دریاچه ارومیه رهاسازی شده است. مسئله مهم این است که حتی همین مقدار آب نیز به طور کامل به بستر تالاب نمیرسد، زیرا در مسیر، برخی از آن توسط کشاورزان برداشت میشود و بخشی هم به واسطه تبخیر از بین میرود.
بسیاری بر این باورند که سازمان حفاظت محیط زیست باید قدرت و اختیارات بیشتری برای حفاظت از محیط زیست کشور داشته باشد. قانونی که اخیراً در مجلس تصویب شده، به این سازمان کمک کرده تا در این راستا قویتر عمل کند، اما در عمل به نظر میرسد که محیط زیست نتوانسته است آنچنان که باید، حقوق خود را احقاق کند.
سازمان حفاظت محیط زیست از چند سال پیش به سمت رویکرد حفاظت مشارکتی حرکت کرده و سعی دارد با همکاری جوامع محلی، محیط زیست و تالابها را حفظ کند. یکی از این طرحها مدیریت پایدار تالابها با رویکرد مشارکت جوامع محلی است که نتایج مثبتی به همراه داشته است. در این طرح، به مردم آموزش داده شده که چگونه به درستی مزارع و باغات خود را آبیاری کنند و از کودهای شیمیایی به صورت بهینه استفاده نمایند.
این شیوه آموزشی در دریاچههای اقماری دریاچه ارومیه، شادگان و بختگان به اجرا در آمده و نتایج بسیار خوبی را به همراه داشته است. این طرح در ۲۵۴ روستا واقع در استانهای آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، فارس و خوزستان پیادهسازی شده و طی آن ۱۷ هزار و ۵۰۰ کشاورز آموزشهای لازم را دریافت کردهاند. همچنین گزارشها نشان میدهد که اجرای این طرح در تالابهای بختگان و شادگان، منجر به کاهش بیش از ۲۷ درصدی مصرف آب شده است.
با توجه به نگرانیهای مکرر از وضعیت نامناسب محیط زیست، از جمله خشک شدن تالابها و نابودی جنگلها، به نظر میرسد این معضل هنوز به یک مطالبه جدی از سوی جامعه تبدیل نشده است و مسئولان گویا هنوز به عمق فاجعه پی نبردهاند و به این موضوع به منظور یک مسئله غیر جدی و فانتزی نگاه میکنند.
