توسعه داروی گیاهی با استفاده از آنزیم گلوتیناز

دکتر حسن رخشنده به مناسبت روز جهانی بیماری سلیاک، که مصادف با سیزدهم سپتامبر (22 شهریورماه) است، اطلاعاتی در خصوص این بیماری ارائه داد و خاطرنشان کرد: سلیاک به معنای حساسیت به نوعی پروتئین خاص به نام ” گلوتن ” است که غالباً در گندم، جو و مشتقات این مواد یافت می‌شود و هر مقدار از این محصولات که مصرف شود، به واکنش‌های حساسیتی در افراد مبتلا به بیماری سلیاک منجر خواهد شد.

وی در توضیح عوامل مؤثر در بروز این حساسیت اظهار داشت: به طور معمول بدن افراد دارای آنزیمی است که قادر به تجزیه گلوتن می‌باشد و در صورت فقدان این آنزیم در بدن، فرد دچار حساسیت شده و با علائم مختلفی از جمله مشکلات گوارشی مانند یبوست، اسهال، دل‌درد، تهوع و خونریزی مواجه می‌شود. لازم به ذکر است که بسیاری از این علائم ممکن است با علائم سایر بیماری‌های گوارشی مشترک باشند و تشخیص اینکه آیا این نشانه‌ها به سلیاک مربوط می‌شود یا خیر، به عهده پزشک است.

دکتر رخشنده همچنین علائم ظاهری مانند؛ خارش پوست، دانه زدن و همچنین خشکی و خونریزی از بینی را از دیگر نشانه‌های بیماری سلیاک نام برد و افزود: یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که این بیماری می‌تواند به وجود آورد، تخریب پرزهای روده کوچک (دوازدهه) است که به اصطلاح به «ریختن پرزهای روده کوچک» گفته می‌شود و این امر موجب اختلال در جذب مواد غذایی و ویتامین‌ها، املاح و عناصر معدنی مانند کلسیم، منیزیم و آهن می‌شود. حتی بیمارانی که تغذیه مناسبی دارند، ممکن است به دلیل این اختلال مواد غذایی به درستی جذب نشود و در نتیجه دچار کمبودهای جدی شوند که اثرات عمیق بر سلامت آنها به همراه دارد.

بنابراین، هرچند بیمار سلیاک ممکن است علائم گوارشی و مشکلات پوستی را تحمل کند، آسیب جدی به روده کوچک او نتیجه‌ای است که نیازمند پیشگیری جدی است. بسیاری بر این باورند که تنها راه مقابله با این بیماری، پرهیز از مصرف فرآورده‌های گندم یا جو است. اما انجام این کار برای کودکان و افراد کم سن و سال بسیار دشوار است و به دلیل شرایط سنی، توانایی رعایت رژیم غذایی برای آنها محدود می‌شود. همچنین به دلیل اینکه آرد در ترکیبات مختلف خاصیت کشسانی و غلظت می‌دهد، در اغلب مواد خوراکی مثل شکلات، ماست، سس و بستنی استفاده می‌شود و متأسفانه اطلاعاتی در مورد وجود گلوتن در بسته‌بندی این محصولات ارائه نمی‌گردد که به عبارتی گلوتن به صورت مخفی در این مواد وجود دارد. در نتیجه، وقتی بیماران سلیاک این خوراکی‌ها را مصرف می‌کنند، علیرغم تمام پرهیزها، واکنش‌هایی در بدن آنها رخ می‌دهد که از صاف شدن پرزهای روده کوچک و عدم ترمیم آن حکایت دارد.

وی همچنین افزود: در برخی داروها نیز از گلوتن به کار می‌رود بی‌آنکه بر روی بسته‌بندی آنها اشاره‌ای شود و این موضوع می‌تواند مشکلات مختلفی برای فرد بیمار ایجاد کند.

دکتر رخشنده در ادامه به کار تحقیقاتی تیم خود در دانشگاه علوم پزشکی مشهد و تلاش آنها برای تولید یک داروی مؤثر برای بیماری سلیاک اشاره کرد و گفت: خوشبختانه از حدود چهار سال پیش، تیم تحقیقاتی ما به همراه همکاران رشته داخلی فعالیت‌های خود را در راستای ساخت داروی سلیاک آغاز کرد که نتایج بسیار امیدوارکننده‌ای به دست آمد.

وی درباره جزئیات این طرح بیان کرد: در این پروژه تحقیقاتی، ما آنزیم گلوتیناز را که وظیفه تجزیه گلوتن را بر عهده دارد، از سه گیاه پاپایا، کیوی و نوعی خاص از گندم استخراج کردیم و در مرحله اول در آزمایشگاه بر روی گلوتن آنزیم‌ها آزمایش شد که به خوبی تجزیه گلوتن انجام شد. علی‌رغم برنامه‌ریزی برای انجام آزمایش در فاز حیوانی، به دلیل نیاز به امکانات ویژه و چالش‌های متعدد، در نهایت از این فاز صرف‌نظر کردیم. با این حال، با توجه به موفقیت‌های به دست آمده در فاز آزمایشگاهی، طرح به تأیید کمیته اخلاق و همکاران بالینی رسید و بر روی تعدادی از بیماران مطالعه شد که خوشبختانه نتایج بسیار مثبتی حاصل شد؛ به طوری که بیماران ما پس از دریافت این دارو در این تحقیق قادر بودند مانند افراد غیر بیمار غذای حاوی گلوتن مصرف کنند.

استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در مورد وضعیت کنونی این طرح نیز گفت: در حال حاضر پرونده تحقیقاتی این پروژه کامل شده و به وزارتخانه ارسال شده تا پس از انجام بررسی‌های لازم، مجوز ساخت دارو صادر گردد و در اختیار بیماران قرار گیرد.

 دکتر رخشنده در باره نحوه اثرگذاری دارو در بدن بیماران اظهار داشت: این دارو به صورت موضعی و بلافاصله پس از بلع در دستگاه گوارش تجزیه می‌شود و نیازی به پردازش در کبد و سایر اندام ندارد و به همین دلیل، دارویی بدون عارضه محسوب می‌شود.

همکاری تیمی و نقش رسانه؛ عوامل کلیدی در موفقیت پروژه‌ تحقیقاتی

عضو هیأت علمی دانشگاه همچنین بر این نکته تأکید کرد که پروژه تحقیقاتی مورد اشاره تنها به دلیل همکاری منسجم و مؤثر تیم تحقیقاتی به ثمر نشسته است و باید از نقش رسانه نیز در موفقیت هرچه بیشتر این پروژه تقدیر کرد. پس از مصاحبه‌ای که روابط عمومی دانشگاه با من در مورد جزئیات این طرح انجام داد، تیم تحقیقاتی ما با سیلی از تقاضاهای بیماران برای مشارکت در این تحقیق مواجه شد. این در حالی بود که قبل از این مصاحبه، یکی از مشکلات اصلی ما کمبود بیمار برای انجام طرح بود و تقریباً هیچ بیماری حاضر به همکاری نبود.

بر این اساس می‌توانم به وضوح بگویم که ۵۰ تا ۶۰ درصد موفقیت تیم ما در پیشبرد این پژوهش، به نقش مؤثر رسانه برمی‌گردد و واقعاً پس از انتشار فیلم مصاحبه این تحقیق در وب‌سایت آپارات، ناگهان موجی از تماس‌های بیماران از سراسر کشور با مرکز تحقیقات آغاز شد و به نوعی ما با چالش کمبود فضای بیمار مواجه شدیم.