درآمد مخفی ۴۹ هزار میلیارد تومانی؛ روش‌های بانک‌ها برای سودآوری از بانکداری آنلاین چگونه است؟

واقعیت این است که خدمات پرداخت آنلاین در ایران به جای اینکه باعث کاهش هزینه‌ها و آسان‌سازی دسترسی به خدمات بانکی شود، به مکانی برای کسب درآمد از طریق کارمزدهای متعدد برای بانک‌ها تبدیل گشته است. بسیاری از مؤسسات مالی برای هر بار ورود مشتریان به اپلیکیشن‌های خود، هزینه‌ای تحت عنوان کارمزد دریافت می‌کنند؛ اقداماتی که اساساً با منطق خدمات دیجیتال قابل توجیه نیست.

در حالیکه اپلیکیشن‌های بانکی باید به عنوان ابزاری رایگان و تسهیل‌کننده دسترسی مشتریان طراحی شوند، تبدیل آن‌ها به منبع درآمد زایی، به نوعی تحت فشار قرار دادن کاربران به شمار می‌آید؛ به‌طور مثال، بانک رسالت به ازای هر بار ورود به اپلیکیشن هزینه‌ای دریافت می‌نماید که این امر برای بانکی که شعب کمی دارد، ایجاد هزینه‌های غیرمنصفانه برای مشتریان محسوب می‌شود. این روند تنها به اپلیکیشن‌ها محدود نمی‌شود و در بعضی از بانک‌ها مانند پارسیان، حتی دریافت موجودی حساب از طریق دستگاه‌های خودپرداز نیز شامل کارمزد می‌باشد.
 

درآمد بانک‌ها از پرداخت‌های آنلاین در ایران

پرداخت‌های آنلاین در ایران بر خلاف منطق خدمات دیجیتال، به فشار پنهانی بر مردم و کسب‌ وکارهای کوچک تبدیل شده و به یکی از منابع سودآوری کوتاه‌مدت برای بانک‌ها بدل شده است. طبق گزارش‌های رسمی، درآمد بانک‌ها از محل کارمزدهای خدمات بانکی در سال جاری به حدود ۴۹ هزار میلیارد تومان رسید که این رقم نسبت به سال‌های گذشته افزایش قابل‌توجهی نشان می‌دهد و به وضوح نشان می‌دهد که کارمزدها به یکی از ارکان اصلی درآمد بانک‌ها تبدیل شده‌اند.
هرچند مقامات بانکی تأکید دارند که سهم کارمزدها کمتر از پنج درصد از کل درآمد بانک‌هاست، اما در واقعیت این رقم برای برخی بانک‌ها به طرز چشمگیری بیشتر بوده و بخش عظیمی از سود آنها را شامل می‌شود. بانک‌های خصوصی و نیمه‌خصوصی نظیر پارسیان، پاسارگاد و اقتصاد نوین بالاترین درآمد را از کارمزد تراکنش‌های خرد به‌دست می‌آورند. تمرکز این مؤسسات مالی بر خدمات الکترونیکی و تعداد زیاد مشتریان فعال در اپلیکیشن‌ها، سهم قابل توجهی از بازار کارمزدها را به آنها اختصاص داده است.

از سوی دیگر، بانک‌های دولتی بزرگ همچون ملی و ملت نیز سهم بزرگی از درآمد کارمزدی را به خود اختصاص داده‌اند. گسترش شبکه مشتریان و حجم بالای تراکنش‌ها موجب شده تا این بانک‌ها از کارمزدهای کارت‌به‌کارت، پرداخت قبوض و خدمات اساسی بهره‌برداری قابل توجهی داشته باشند. همچنین بانک‌های کوچک و تخصصی مثل رسالت یا قرض‌الحسنه مهر ایران با وجود شبکه محدود شعب، از طریق اپلیکیشن‌ها و خدمات آنلاین کارمزدهای قابل توجهی به‌دست می‌آورند.
نمونه بارز این موضوع، گرفتن هزینه برای ورود به اپلیکیشن توسط بانک رسالت است که به طور مستقیم بر روی درآمدزایی از مشتریان خرد تمرکز دارد.
در مقایسه با مدل جهانی، تفاوت مشهودی وجود دارد. در کشورهای پیشرفته، بانکداری دیجیتال منجر به کاهش هزینه‌های نگهداری شعب و ارائه خدمات ارزان‌تر گردیده است؛ خدماتی مثل مشاهده موجودی، انتقال وجه خرد، پرداخت قبوض و مدیریت حساب به صورت رایگان یا با کارمزدهای بسیار پایین ارائه می‌شوند؛ اما در ایران، این خدمات ساده به منبع درآمدزایی برای بانک‌ها تبدیل شده‌اند. این تفاوت نشان‌دهنده این است که دیجیتال‌سازی در ایران به جای کاهش هزینه‌ها، به فرصتی برای افزایش فشار بر مشتریان بدل شده است.

از دید اقتصادی، این سیاست‌ها نوعی تلاش برای جبران ناترازی بانک‌ها به حساب می‌آید. بانک‌ها با مشکل جدی در ترازنامه‌های خود روبرو هستند و به‌جای اصلاح ساختارهای ناکارآمد، روی به درآمدزایی از راهکارهای کارمزدی رفته‌اند.
این استراتژی نه‌تنها مشکل بنیادی را حل نمی‌کند بلکه فشار مضاعفی بر کسب‌ وکارهای کوچک می‌آورد و موجب کاهش اعتماد عمومی به نظام بانکی می‌شود. بنابراین، باید گفت که درآمد سالانه بانک‌ها از کارمزد تراکنش‌ها در ایران به حدود ۴۹ همت رسیده که نشانگر وابستگی روزافزون بانک‌ها به این منبع درآمدی است.
اگرچه این درآمد می‌تواند بخشی از ناترازی بانک‌ها را پوشش دهد، اما در درازمدت می‌تواند عواقب منفی جدی بر اعتماد عمومی و رونق اقتصادی داشته باشد. راه‌حل واقعی، حرکت به سمت شفافیت، اصلاح ساختار مالی و ارائه خدمات پایه به صورت رایگان یا کم‌هزینه مطابق با استانداردهای جهانی است؛ مسیری که می‌تواند هم رضایت مشتریان را افزایش دهد و هم نظام بانکی را به سمت پایداری واقعی سوق دهد.
 

مدیریت حساب و موجودی آنلاین در خدمات بانکی بین‌المللی رایگان است

در حالی که در ایران پرداخت‌های آنلاین به بستری برای هزینه‌زایی و فشار پنهان بر مردم و کسب‌ وکارهای کوچک تبدیل شده، تجارب جهانی نشان می‌دهد که بانکداری دیجیتال می‌تواند راه‌حل‌های متفاوتی را در پیش بگیرد. در بسیاری از کشورها، خدمات آنلاین بانکی نه‌تنها به جایگزینی برای شعب پرهزینه تبدیل شده، بلکه با کاهش هزینه‌های عملیاتی، امکان ارائه خدمات ارزان‌تر و شفاف‌تر به مشتریان را فراهم آورده است.
به عنوان مثال، در مدل بانکداری آنلاین در کشورهای پیشرفته به ویژه در اروپا و آمریکای شمالی، مجموعه‌ای از خدمات استاندارد به‌صورت دیجیتالی و بدون هزینه‌های اضافی ارائه می‌شود. انتقال وجه آنلاین به عنوان یکی از این خدمات به شمار می‌آید. مشتریان می‌توانند در هر زمان از شبانه‌روز، انتقال وجه داخلی و بین‌المللی را انجام دهند. کارمزد این خدمات معمولاً بسیار پایین‌تر از انتقال حضوری در شعبه‌هاست و در بسیاری از بانک‌ها برای تراکنش‌های خُرد حتی رایگان محسوب می‌شود.
پرداخت قبوض و خدمات شهری نیز سایر امکانات بانکداری آنلاین در آمریکا و اروپا به شمار می‌روند. مشتریان می‌توانند قبوض آب، برق، گاز، تلفن و سایر خدمات شهری را به ‌صورت آنلاین پرداخت نمایند. این خدمات عموماً بدون کارمزد یا با کارمزد اندکی عرضه می‌شوند. در حوزه خدمات اعتباری و وام آنلاین نیز امکانات ویژه‌ای فراهم شده است.

درخواست وام، پیگیری وضعیت اعتبار و حتی امضای قراردادها به صورت دیجیتالی انجام می‌شود. هزینه‌های این خدمات به گونه‌ای شفاف اعلام شده و معمولاً تنها شامل نرخ بهره مصوب است، نه کارمزدهای پنهانی. در بخش سرمایه‌گذاری و مدیریت دارایی نیز بانک‌های پیشرو خدمات آنلاین خرید اوراق، سهام یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری را فراهم می‌آورند. کارمزد این خدمات نیز رقابتی و شفاف است و مشتریان می‌توانند پیش از انجام معامله، هزینه دقیق را مشاهده کنند.

تفاوت بانکداری آنلاین ایرانی و خارجی

در این الگو، بانک‌ها از کاهش هزینه‌های مربوط به شعب و نیروی انسانی بهره‌مند می‌شوند و همین صرفه‌جویی را به صورت خدمات ارزان‌تر و به‌صرفه‌تر به مشتریان ارائه می‌کنند. به عبارت دیگر، دیجیتال‌سازی در سایر نقاط جهان به معنای کاهش هزینه‌ها برای مشتری و افزایش سطح رضایت عمومی است، نه فرصتی برای دریافت هزینه‌های اضافی و افزایش فشار بر مشتریان.
در مقابل، آنچه امروز در ایران مشاهده می‌شود، سوءاستفاده از بستر آنلاین برای ایجاد کارمزدهای غیرشفاف است؛ اقدامی که نه‌تنها با استانداردهای جهانی فاصله دارد بلکه به کاهش اعتماد عمومی به نظام بانکی نیز می‌انجامد./هفت صبح