آیا محدودیت در مصرف آب مناسب است؟
عیسی بزرگزاده، سخنگوی بخش آب کشور، در گفتوگوی خود با تلویزیون اینترنتی همشهری به بررسی موضوع اصلاح الگوی مصرف و همکاری مردم پرداخت و همچنین وضعیت سدها و پیشبینی بارشهای پاییز و زمستان را مورد بررسی قرار داد.
آیا جیرهبندی آب واقعیت دارد؟
سخنگوی صنعت آب کشور در پاسخ به این سوال که اخیراً در رسانههای اجتماعی مطرح شدهاست، اظهار داشت: «این ادعا صحت ندارد. قرار است که نوبتدهی آب به ویژه در کلانشهرهایی همچون تهران و کرج اجرا شود. جیرهبندی یک شایعه است. از تمامی شهروندان انتظار داریم که به رعایت مدیریت مصرف آب ادامه دهند.»
وی افزود: «خطوط انتقال آب در طرح آبرسانی موجود نمیتواند نیاز آب تهران را به طور کامل تأمین کند. با اجرای پروژه انتقال آب طالقان به تهران، سالانه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب به تهران منتقل خواهد شد. با این حال، ضروری است تا شهروندان نیز در مصرف آب دقت کنند. با مدیریت مصرف صحیح از سوی مردم، میتوانیم ۵ برابر بیشتر از طرح انتقال آب بهرهبرداری کنیم. به ما اجازه دهید اداره مصرف آب را داشته باشیم و به جیرهبندی هرگز نپردازیم!»
نظارت بر مصرف کنندگان پرمصرف
با این حال، شایعاتی در مورد قطع آب به مدت ۱۲ ساعت برای برخی از شهروندان وجود دارد. سخنگوی صنعت آب در این رابطه توضیح داد: «در سراسر جهان، مصرفکنندگانی که بیش از دو برابر الگوی مصرف خود بهرهبرداری میکنند و به آسیبهای زیستمحیطی توجه ندارند، تحت برخوردهای متفاوتی قرار میگیرند. ما نمیتوانیم رفاه شهروندان کلانشهرها را برای راحتی مصرفکنندگان پرمصرف به خطر بیندازیم. آب مصرفی برای این افراد به مدت ۱۲ ساعت قطع میشود و این مسئله تنها متوجه افرادی است که نمیتوانند مسئولیتهای اجتماعی خود را بپذیرند. حتی برای کسانی که تا ۲ برابر الگوی مصرف خود هم مصرف میکنند، آب قطع نخواهد شد. قطع آب فقط شامل کسانی است که بدمصرف هستند و نه حتی پرمصرفها.» عیسی بزرگزاده بر این باور است که بدمصرفها بیعدالتی میکنند.
او همچنین بیان کرد: «بیعدالتی بدمصرفها نسبت به دیگر شهروندان و اکوسیستمهای پیرامونشان قابل تأمل است. این بیعدالتی نسبت به منابع آبی و مردم ایران در مغایرت با فرهنگ ایرانی است که بر پایه ملاحظهکاری بنا شدهاست. درک مشترک ایرانیان بیان میکند که بنیآدم اعضای یک پیکرند.»
تأثیر تعطیلات بر مصرف آب
آیا واقعاً تعطیلات اخیر به کاهش مصرف آب کمک کردهاست؟ بزرگزاده در پاسخ به این سوال گفت: «تأثیر تعطیلات بر کاهش مصرف آب تقریباً صفر است. تعطیلات برای مدیریت انرژی به کار میرود و آب را باید بدون تعطیلات با همافزایی و همکاری همه نهادها مدیریت کنیم. شهروندان باید با رعایت مدیریت مصرف آب همراه شوند.»
جزئیات وضعیت آب کشور
سخنگوی صنعت آب در ادامه به توضیح وضعیت بارشها پرداخت و گفت: «در کشور حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش داریم. اما تمام این بارشها به شکل روانآب نمایان نمیشود. پیشتر، ۱۳۰ میلیارد مترمکعب از بارشها به روانآب تبدیل میشد، اما اکنون این رقم به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافتهاست. بیش از نیمی از این آب به آبهای زیرزمینی میرسد و بقیه به رودخانهها تعلق میگیرد. در حال حاضر، مصرف آب کشور حدود ۹۲ میلیارد مترمکعب است. شایان ذکر است که در سالهای خشکسالی، حتی ۱۰۰ میلیارد مترمکعب روانآب نیز نداریم. امروز که دچار خشکسالی هستیم، فقط ۶۵ میلیارد مترمکعب روانآب داریم. دنیا توصیه میکند که میزان مصرف آب باید ۴۰ درصد باشد، در حالی که ما در کشور بیش از دو برابر سطح استاندارد مصرف داریم و مصرف ما شامل برداشتهای غیرمجاز از آبهای سطحی و زیرزمینی است. این برداشتهای اضافی به خشک شدن تالابها و رودخانهها در مورد آبهای سطحی منجر میشود و در مورد آبهای زیرزمینی نیز ۷۰ درصد از دشتها دچار فرونشست خواهند شد.»
مصرف آب در برنامه هفتم توسعه
بزرگزاده اصلیترین مصرفکننده آب در کشور را بخش کشاورزی نامید و گفت: «کشاورزی ۸۰ درصد از آب را مصرف میکند. پس از آن، آب شرب قرار دارد که حدود ۱۰ درصد (۹ میلیارد مترمکعب) از مجموع آب را شامل میشود و در نهایت، سهم صنعت ۴ درصد (۳ میلیارد مترمکعب) است. اگر آبی باقی بماند، به رودخانهها، تالابها و نیازهای محیط زیستی تعلق خواهد گرفت. باید اقدامی انجام دهیم تا جریانی به نفع محیط زیست به راه بیفتد.»
بزرگزاده تصریح کرد که تا پایان برنامه هفتم توسعه در سال ۱۴۰۴، حدود ۱۵ میلیارد مترمکعب از ناترازیهای آبی کاهش خواهد یافت. او تصریح کرد: «در کشاورزی سهم مصرف آب از ۸۰ درصد به ۶۵ درصد خواهد رسید. در کمیته تخصصی شورای عالی آب که از تمامی نهادهای مسئول تشکیل شدهاست، سهم هر ۳۱ استان در زمینههای کاهش آب سطحی، کاهش مصرف آب زیرزمینی، استفاده از آب دریا و بازیافت پساب مشخص شدهاست. همچنین، در قالب ۵ برنامه و ۴۹ اقدام برنامه جامع راهبردی و عملیاتی برای حل ناترازی آب در هر ۳۱ استان تهیه و ارسال شدهاست و استانداران به همراه کارگروههای سازگاری با کمآبی این موضوع را بررسی و اجرایی کردهاند. برای هر استان میزان کاهش آب مشخص شدهاست. این کار چالش بزرگ و مهمی است که در اولویت استانداران قرار دارد. جریانی از آگاهیبخشی شکل گرفته و با احساس مسئولیت به پیش میرود که خواهد توانست پایداری زیستمحیطی، تأمین سلامت، غذا، شغل و زیست سالم را تضمین کند.»
بزرگزاده در رابطه با هدررفت آب در بخش کشاورزی نیز به این نکته اشاره کرد: «میزان استفاده از آب در کشاورزی حدود ۴۰ درصد است و ۶۰ درصد هدر میرود. به طور کلی در ایران، دستیابی به بهرهوری ۱۰۰ درصدی در کشاورزی امکانپذیر نیست. البته بهرهوری در کشاورزی سنتی پایینتر است. بهرهوری بالا در محیطهای کنترلشده مانند گلخانهها میتواند به بیش از ۶۰ درصد برسد. همچنین، تقریبا ۳۰ درصد محصولات کشاورزی در مسیر از مزرعه تا مصرف هدر میرود. تصاویری نظیر هندوانه، گوجهفرنگی و سیب کنار جادهها را مشاهده کردهایم. در سرزمینی که کمآبی حاکم است و ۷۵ درصد از آن اقلیم نیمهخشک است، نمیتوانیم این موضوع را توجیه کنیم.»
سخنگوی صنعت آب در مورد هدررفت آب در تهران گفت: «آب به حساب نیامده حدود ۳۰ درصد است، یعنی آبی که دچار هدررفت فیزیکی شده است و همچنین آبی که مشمول معافیت میباشد، مانند آب مصرفی برای مراکز فرهنگی. هدررفت فیزیکی آب در تهران ۱۰.۲ درصد است، در حالی که این عدد در سطح جهانی ۸ درصد ذکر شدهاست. در بخش قدیمی تهران این عدد احتمالاً بالاتر است، زیرا لولهها فرسودهاند. این آمار در بعضی از استانها و شهرها مانند بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد نیز بالاتر است. در صنعت، هدررفت آب نسبت به دو بخش دیگر، یعنی کشاورزی و آب شرب، وضعیت بهتری دارد زیرا میتوان آب مصرفی صنایع را مجدداً به چرخه برگرداند.»
قیمت آب
عیسی بزرگزاده درباره قیمت آب و نحوه مصرف بیان کرد: «آب در بخش کشاورزی نباید هزینهای را به همراه داشته باشد. قانونگذار در قانون بودجه ۱۴۰۴ مشخص کردهاست که برای آب کشاورزی که از چاهی با عمق ۴۰۰ متر با پمپ به سطح زمین میآید، هزینهای برابر با ۳۰ تومان برای گندم و ۷۰ تومان برای پرتقال میطلبد. این قیمت قانونی است و برای همه افراد یکسان است. هیچ فردی نمیتواند در برابر قانون قرار گیرد و قانون تعرفه را در این محدوده حفظ کردهاست. هر چیزی که رایگان باشد، اتلاف بسیاری به همراه خواهد داشت. ما باید توجه کنیم که حمایت از کشاورزان تنها با ارائه آب رایگان محقق نمیشود. برای حل این معضل، قانونگذار باید یارانه را به محصولات بدهد و نه به نهادهها. یارانهها در زنجیره تولید باید در مرحلهای پیش از محصول نهایی ارائه شود. یارانه به نهادهها موجب هدررفت میگردد و این مسئله سالهاست که در حال بحث است. باید قوانین را به نحوی تنظیم کنیم که منجر به صرفهجوییهای واقعی و بهبودهای مؤثر شود.»
ساخت و ساز و مصرف آب
در کشورهایی با اقلیم خشک و نیمه خشک، اجازه تأسیس کلانشهرهایی که به دریا کنار نباشند، داده نمیشود. طرحهای آمایش سرزمین برای شهر تهران از قبل از انقلاب یکی از مباحث برجسته بودهاست. عیسی بزرگزاده در این راستا گفت: «قبل از اینکه طرحهای انتقال آب بین حوزهای به اجرا درآید، جمعیت تهران بیش از ۳ میلیون نفر بود. در ۸۰ سال اخیر، انتقال آب از سد کرج، سپس سد لار و سد طالقان صورت گرفت. آب تهران تحت تأثیر سیاسی نیست و از منطقه قزوین آغاز میشود و تهران و البرز را در برمیگیرد و ما از منابع آب مشترک بهرهبرداری میکنیم. مسأله کمآبی در سد کرج برای شخصی که در میدان انقلاب زندگی میکند، به یکسان وجود دارد.»
آیا توقف ساخت و سازهای نامتوازن در تهران تنها راه کاهش مصرف آب است؟ بزرگزاده پاسخ داد: «آمارهای اخیر نشان میدهند که تهران به ظرفیت ۸ یا ۹ میلیون نفر نیاز دارد. تهران نیز از منابع آبی متعلق به افرادی با ظرفیت بیش از ۲۰ میلیون نفر محروم نیست. طرحهای جایگزین وجود دارد. دورنمای ساخت و ساز در کل کشور باید به سمت توسعه پایدار حرکت کند. چگونه؟ هر شخصی که بخواهد سازهای بسازد باید ابتدا منابع آبی خود را توجیه کند. اثبات منابع آب در مناطقی که از منابع آبی برخوردارند، نسبتاً آسان است. در تعدادی از مناطق، امکان این موضوع وجود ندارد؛ مثلاً در شمال کشور که بارش بیش از ۲۵۰ میلیمتر است، مشارکت در بهرهبرداری از منابع آبی الزامی است و در مناطق کم بارش مانند یزد، باید از آب خاکستری، راهاندازی تصفیهخانه و تفکیک فاضلاب مجتمعها بهره گرفت و در این زمینه همکاری وجود داشته باشد.»
بزرگزاده گزینه دیگری را نیز مطرح کرد: «در تهران نیاز داریم که ۴۵ درصد از مصارف کشاورزی و ۳۰ درصد از مصرف آب شرب را کاهش دهیم. در ساخت و سازهای جدید، به عنوان نمونه برای یک مجتمع مسکونی، ساکنان موظف هستند در هزینه ساخت هر واحد، در توسعه کشاورزی به میزان ۱ تا ۲ درصد کمک کنند یا در ایجاد شبکههای آبرسانی مدرن مشارکت نمایند. این نوع رفتار به معنای تولید آب است. بنابراین، بنبستی وجود ندارد. ما بر این اعتقادیم که انرژی عظیم ناشی از ساخت و ساز باید به عنوان یک محرک برای آبخوان تهران عمل کند. البته این طرح هنوز در مراحل ابتدایی است و نیاز به همکاری با کارشناسان و دانشگاهها دارد تا به شکلی جامعتری شکل گیرد.»
ادامه مدیریت مصرف تا ۱۲ درصد دیگر
حال، وضعیت آخرین بارشها و سدهای کشور چگونه است؟ سخنگوی صنعت آب کشور توضیح داد: «ما همچنان حدود ۳۹ تا ۴۰ درصد نسبت به بارشهایی که انتظار میرفت، عقبماندهایم و البته این موضوع در نقاط مختلف کشور متفاوت است. حجم ورودی به سدها نسبت به سال گذشته حدود ۴۲ درصد کمتر است. برای سدها مقدار ۴۱ میلیارد مترمکعب ذخیره نیاز داریم، در حالی که کمتر از ۲۴ میلیارد مترمکعب دریافت کردهایم. اما با مدیریتی که در آزادسازی سدها انجام شده، ورودی سدها ۴۲ درصد است، در حالی که مخزن آنها ۲۵ درصد کاهش یافتهاست. وضع تهران نسبت به دیگر استانها شکنندهتر است. متوسط پرشدگی سدهای کشور در حدود ۴۰ درصد است، اما این آمار برای تهران تنها در حدود ۱۷ درصد است.»
عیسی بزرگزاده در ادامه مطالبش درباره وضعیت تهران اظهار داشت: «اکنون حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد همکاری مردم تهران در کاهش مصرف آب محقق شدهاست. اگر تهرانیها ۱۲ درصد دیگر در مدیریت مصرف کمک کنند، میتوانیم از بحران تنش آبی عبور کنیم. اما در صورت عدم رعایت مصرف، رفاه آب پایه شهروندان به خطر خواهد افتاد و وضعیت به مراتب بدتری به وجود خواهد آمد که آسیب جدی به منابع آبی تهران خواهد زد. جایی که در آن زندگی میکنیم را با علاقه نگاه داریم و اصلاح الگوی مصرف را ادامه دهیم.»
آینده بارشهای پاییزی
«پیشبینیها در مورد بارشهای سال آینده نشان میدهند که کم بارشی ادامه خواهد داشت.» بزرگزاده درباره بارشهای پیشرو اذعان کرد: «با قصد تعامل با مردم و اصلاح الگوی مصرف باید از بحران عبور کنیم. اگر سال آینده بارشهای خوبی داشته باشیم، این میتواند برای مردم و محیط زیست و رودخانهها مفید باشد. با همکاری شهروندان و آگاهی از بحران کم آبی که به وجود آمدهاست، میتوانیم در حافظت از تمدن بزرگ ایران موفق شویم و این را به نسلهای آینده انتقال دهیم.»
