زمانی که سینما از پرداختن به تاریخ هراس دارد
یک ربع قرن پس از حملات ۱۱ سپتامبر، سینمای هالیوود همچنان در جستجوی راهی برای تعبیر یکی از بزرگترین تراژدیهای تاریخ معاصر ایالات متحده است؛ اما به اعتقاد «هالیوود ریپورتر»، صنعت فیلمسازی آمریکا هنوز موفق به تولید اثر هنری نشده که هم از منظر ماندگاری در خاطر تماشاگران قابل اعتنا باشد و هم بتواند پیچیدگیهای انسانی و سیاسی این واقعه را به تصویر بکشد.
واقعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نهتنها تغییرات عمیقی در سیاست و جامعه آمریکا ایجاد کرد، بلکه هالیوود را نیز در برابر چالشی بیسابقه قرار داد: چطور میتوان حادثهای با این شدت و دامنه، که میلیونها نفر بهطور مستقیم شاهدش بودند و هنوز هم خاطره آن دردناک است، به یک داستان سینمایی جذاب تبدیل کرد؟ در سالهای پس از این حملات، هالیوود اقدام به ساخت فیلمها و مستندهای متعددی در مورد این رخداد و نتایج آن کرد؛ از روایتهای مستقیم از حملات گرفته تا داستانهایی درباره خانوادههای قربانیان، امدادگران، جنگ علیه تروریسم و تغییرات گسترده سیاسی و امنیتی ناشی از آن. با این وجود، بسیاری از این آثار با خطر اغراق در ابراز احساسات درباره فاجعه مواجه شدند یا نتوانستند تعادل میان درام سینمایی و واقعیتهای تاریخی برقرار کنند.
از جمله آثار موفقتر در این زمینه، فیلم «یونایتد ۹۳» است که با تمرکز بر سرنوشت مسافران پرواز ربودهشده، سعی کرد بدون تکیه بر ستارههای مشهور، آخرین لحظات این هواپیما را به تصویر بکشد. در مقابل، فیلم «خیلی بلند و بسیار نزدیک» با بازی تام هنکس و ساندرا بولاک، داستان ۱۱ سپتامبر را از منظر طفلانی روایت میکند که بعد از فقدان پدرش در این حملات، در جستجوی معنای این واقعه برای خانوادهاش است. هرچند این اثر مورد توجه قرار گرفت، اما واکنش منتقدان نسبت به احساساتی بودن روایت آن چندان یکدست و همسو نبود.
به عقیده هالیوود ریپورتر، مشکل اصلی این است که ۱۱ سپتامبر برای بسیاری از شهروندان آمریکایی صرفاً یک «حادثه تاریخی» نیست؛ بلکه خاطرهای عمیق و زنده بهشمار میآید. این نزدیکی عاطفی، آزادی عمل برای پرداختن به ابعاد مختلف آن را دشوار میسازد. از طرف دیگر، هر فیلمی که به این واقعه پرداخته، ناچار است با مسائل مربوط به مسئولیتهای آمریکا، سیاستهای خارجی، جنگهای عراق و افغانستان، تروریسم و عواقب امنیتی حملات مواجه شود؛ مسائلی که میتواند روایت یک فیلم را از یک درام تاریخی به یک اثر سیاسی و بحثبرانگیز تبدیل کند.
پس از گذشت یک ربع قرن، سینمای آمریکا هنوز نتوانسته فیلمی را تولید کند که بهعنوان روایت نهایی و ماندگار ۱۱ سپتامبر شناخته شود. شاید یکی از دلایل این عدم موفقیت آن باشد که این واقعه، بر خلاف بسیاری از رویدادهای تاریخی، هنوز خاتمه نیافته است. همچنین، ممکن است عدم التیام همه زوایای این حادثه، بهنوعی دیگر مانع از تولید فیلمی جامع در این زمینه باشد. شاید اگر اطلاعات بیشتری از جعبه سیاههای این واقعه وجود میداشت، هالیوود با اطمینان بیشتری به تصویربرداری از آن میپرداخت. اما ۱۱ سپتامبر همچنان با ابعاد پنهانی مواجه است که بهطور کامل روشن نشدهاند.
پیامدهای جنگهای پس از آن، مسایل سیاسی و امنیتی، خاطرات بازماندگان و اختلاف نظرها درباره ارثیه ۱۱ سپتامبر همچنان ادامه دارند. بنابراین، هالیوود هنوز با این سؤال مواجه است: چگونه میتوان درباره واقعهای فیلم ساخت که تاریخ آن هنوز در حال نگاشته شدن است؟
