النینو و بارشهای سنگین در انتظار ایران
اقلیم زمین نتیجه تعاملات پیچیده میان اقیانوسها، جو، خشکیها و یخهای قطبی است و هرگونه تغییر در دمای سطح اقیانوسها یا الگوهای چرخش جوی میتواند به طور منطقهای و حتی جهانی، الگوهای بارش و دما را دستخوش تغییر کند. پدیدههایی نظیر النینو و نوسان جنوبی (ENSO)، لانینا، نوسانات اطلس شمالی و نوسانات اقیانوس هند، نمونههایی از الگوهای بزرگمقیاس جوی و اقیانوسی هستند که از طریق انتقال انرژی و تغییر در الگوهای باد و فشار جوی، میتوانند توزیع بارش و دما را در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهند.
سازمان جهانی هواشناسی نیز بر این نکته تأکید کرده که یک پدیده النینوی قوی میتواند نشاندهنده انتقال الگوهای بارش و دما در بخشهای مختلف جهان باشد و احتمال بروز حوادث افراطی جوی را افزایش دهد.
ایران به دلیل مكانیابیاش در کمربند خشک و نیمهخشک جهان و موقعیت جغرافیایی خاص خود، تحت تأثیر الگوهای بزرگمقیاس جوی و تغییرات اقیانوسی قرار دارد. در این راستا، سیستمهای جوی غربی و مدیترانهای، پرفشارهای جنب حاره، جریانات رطوبتی دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان و همچنین شکلگیری رشتهکوههای البرز و زاگرس از عوامل مؤثر در ایجاد الگوی بارش در کشور محسوب میشوند.
رشتهکوههای البرز و زاگرس با ایجاد موانع توپوگرافیک، مسیر حرکت تودههای هوای مرطوب را تغییر میدهند و این یکی از عوامل کلیدی در تفسیر تفاوت بارش در مناطق مختلف ایران است.
علاوه بر این، الگوهای اقیانوسی و جوی نظیر النینو نیز میتوانند با تغییر در چرخش عمومی جو تأثیراتی بر مسیرهای سامانههای بارش و الگوهای فشار و باد داشته باشند. با این حال، تأثیر النینو بر ایران برخلاف برخی دیگر از نواحی جهان، تأثیری ساده و یکنواخت نیست و شدت و جهت آن بستگی به فصل، منطقه و تعامل آن با سایر الگوهای جوی دارد؛ بنابراین نمیتوان هر بارش شدید یا دوره خشکسالی در ایران را به وضوح به النینو نسبت داد.
این موضوع اهمیت ویژهای در پاییز سال جاری دارد، چرا که براساس آخرین ارزیابیهای سازمان جهانی هواشناسی و مراکز پیشبینی اقلیمی، النینوی سال ۲۰۲۶ در حال تقویت است و احتمال تداوم آن تا پاییز و زمستان بسیار بالا ارزیابی شده است. در آخرین بهروزرسانی سازمان جهانی هواشناسی، احتمال تداوم النینو تا فوریه ۲۰۲۷ حدود ۱۰۰ درصد اعلام شده و پیشبینی شده که این پدیده میتواند الگوهای بارش و دما را در مناطق مختلف جهان دستخوش تغییرات کند.
مرکز پیشبینی اقلیمی ایالات متحده نیز در مردادماه سال جاری اعلام کرده است که احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی سال ۲۰۲۷-۲۰۲۶ بیش از ۹۰ درصد است. براساس این پیشبینی، در فصل اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ احتمال ظهور یک رویداد تاریخی با شدت بسیار بالا نیز وجود دارد.
با این تفاسیر، پاییز امسال میتواند از نظر بررسی تأثیرات النینو بر الگوهای بارشی ایران از اهمیت بالایی برخوردار باشد؛ اما تقویت النینو به معنای قطعی بودن بارشهای فراوان در سراسر ایران نیست. تأثیر این پدیده بر ایران به نحو تعامل آن با سایر سامانههای جوی و اقیانوسی، موقعیت سامانههای فشار، مسیر ورود تودههای مرطوب و شرایط منطقهای بستگی دارد. ازاینرو، هرگونه پیشبینی درباره بارشهای پاییز ایران باید بر اساس خروجی مدلهای فصلی و دادههای سازمان هواشناسی کشور و در بازههای زمانی کوتاهتر بهروزرسانی گردد.
در چنین شرایطی، بارشهای شدید و کوتاهمدت نیز از اهمیت بهسزایی برخوردار هستند؛ زیرا افزایش بارش لزوماً به معنای کاهش خسارتها نیست و در صورتی که باران بهطور شدید و طی مدت کوتاهی رخ دهد، به ویژه در نواحی که پوشش گیاهی آسیب دیده یا در حریم رودخانهها و مسیلها ساخت و ساز شده است، میتواند خطر روانآب، سیلاب و فرسایش خاک را افزایش دهد. این ارتباط میان نوسانات اقلیمی، بارشهای شدید، سیلاب و فرسایش خاک، ضرورت توجه همزمان به پیشبینیهای اقلیمی و مدیریت سرزمین را دوچندان میکند.
پاییز ایران در سایه النینو؛ احتمال افزایش بارش و تشدید خطر فرسایش خاک
علیاکبر شایانیگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز به بارندگیهای اخیر و تأثیر پدیده النینو بر اقلیم ایران پرداخت و درباره عوامل مؤثر بر بارش در کشور گفت: بیشتر بارندگیهای ایران تحت تأثیر سامانههای پرفشار جنبحارهای و الگوهای گردش جوی قرار دارند و در کنار این عوامل، موانع طبیعی مانند جهتگیری رشتهکوهها نیز نقش بسزایی در میزان بارش کشور ایفا میکنند.
وی افزود: رشتهکوه البرز به گونهای استقرار یافته است که تا حد زیادی مانع ورود رطوبت دریای خزر به مناطق مرکزی ایران میشود. همچنین رشتهکوه زاگرس عمل کرده و مانند یک دیواره طبیعی، ورود بخش عمدهای از رطوبت دریای مدیترانه را به داخل کشور مسدود میکند.
شایانیگانه در ادامه گفت: بدین ترتیب، در فاصله بین رشتهکوههای البرز و زاگرس، مناطق خشک و بیابانی وسیعی مانند کویر لوت و دشت کویر مرکزی ایران شکل گرفتهاند. البته از نظر علمی، «بیابان» و «کویر» دو مفهوم متمایز هستند و نمیتوان آنها را بهطور متقابل استفاده کرد؛ بیابان به منطقهای خشک با بارش کم اطلاق میشود، در حالی که کویر از لحاظ ویژگیهای خاک و شرایط آبی، خواص مخصوص خود را دارد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز بر نقش سامانههای پرفشار در بارش ایران تأکید کرد و افزود: در فصل زمستان، کمربند پرفشار به محدودهای انتقال مییابد که امکان صعود ابرها و تشکیل بارش در بخشهایی از ایران مهیا میشود؛ اما در بهار و تابستان، این کمربند به عرضهای پایینتر منتقل میشود و با ایجاد شرایط پرفشار از صعود تودههای هوا و تشکیل ابرهای بارانزا جلوگیری میکند.
وی اضافه کرد: به همین دلیل در اواخر بهار و فصل تابستان معمولاً با کاهش شدید بارندگی در ایران مواجه هستیم. با این حال، گاهی تغییرات دمایی و تجمع انرژی در بخشهایی از کره زمین، بهویژه اقیانوسها میتواند ناهنجاریهایی در الگوهای جوی به وجود آورد.
تأثیرات النینو بر اقلیم ایران
شایانیگانه در تشریح پدیده النینو بیان داشت: النینو ممکن است در برخی شرایط موجب جابهجایی کمربندهای جوی و تغییر موقعیت آنها گردد و با جابهجایی این کمربند به سمت عرضهای بالاتر، شرایط برای افزایش بارش در برخی مناطق ایران فراهم میشود.
وی ادامه داد: در این شرایط حتی در فصل تابستان نیز ممکن است در نواحی از ایران بارندگی رخ دهد و این بارشها گاهی به شکل رگباری و سیلآسا خواهند بود؛ بنابراین بارشهای خارج از زمان معمول الزاماً به معنای تغییر همیشگی الگوی اقلیمی نیست و باید آن را در چارچوب نوسانات و سامانههای جوی مدنظر قرار داد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به پیشبینیها برای ماههای آینده گفت: بر اساس برخی پیشبینیها، بارش فراوانی برای پاییز امسال در ایران پیشبینی شده است.
شایانیگانه همچنین تأثیر تجمع انرژی در اقیانوسها بر شرایط جوی مناطق دیگر را مصداقی از تأثیر متقابل میان نوسانات جوی، بارندگی و خشکسالی دانست و گفت: تا زمانی که این تجمع انرژی در یک ناحیه موجود باشد، امکان ایجاد بارندگی در مناطق تحت تأثیر آن وجود دارد.
وی ادامه داد: اما در برخی موارد این شرایط بهعکس میشود؛ به معنای این که تجمع انرژی در ناحیهای دیگر ظاهر میشود و در نتیجه، سامانه پرفشار بر فراز ایران قرار گرفته و اجازه صعود هوا و تشکیل ابرهای بارانزا را نمیدهد. در این وضعیت، سالهای خشکسالی را تجربه خواهیم کرد.
افزایش فرسایش خاک با تخریب پوشش گیاهی
شایانیگانه در پاسخ به سؤالی در مورد میزان فرسایش خاک بهدلیل بارشهای شدید و وقوع سیلابها بیان کرد: متأسفانه براساس آمارهای موجود، ایران در زمره کشورهایی قرار دارد که به شدت با مشکل فرسایش خاک مواجه است و یکی از علل اصلی آن، از بین رفتن پوشش گیاهی و پوشش طبیعی سطح خاک است.
وی ادامه داد: عواملی نظیر چرای دام و رمهگردانی، قطع و جمعآوری چوب درختان و تخریب پوشش جنگلی، چرای بیش از حد و شخم نامناسب زمینها باعث افزایش فرسایش خاک میشود؛ برای مثال، شخم در جهت نامناسب نسبت به شیب زمین میتواند روانآبها را به آسانی به جابهجایی خاک وادارد.
شایانیگانه در خصوص شدت بالای فرسایش خاک در ایران تأکید کرد: متأسفانه میانگین فرسایش خاک در این کشور تقریباً ۱۶.۵ تن در هکتار است و نرخ فرسایش خاک در ایران دو تا دو و نیم برابر میانگین در آسیا و شش تا هفت برابر میانگین جهانی برآورد شده است.
وی تصریح کرد: ایران در جمع کشورهایی با بالاترین نرخ فرسایش خاک در جهان قرار میگیرد، در حالی که فقط یک درصد از مساحت خشکیهای زمین را در اختیار دارد اما حدود هشت درصد از فرسایش خاک جهانی مربوط به ایران است.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز بر لزوم حفاظت از منابع خاک تأکید کرد و گفت: این آمار نمایانگر شدت بالای فرایند فرسایش خاک در کشور است و ضرورت اجرای سیاستهای جدی برای حفظ پوشش گیاهی، مدیریت مؤثر اراضی و کاهش عوامل انسانی مؤثر بر فرسایش خاک را نشان میدهد.
وی با تأکید بر ارزش فوقالعاده خاک خاطرنشان کرد: خاک یکی از منابع طبیعی با ارزش است و فرآیند تشکیل آن زمانبر است؛ برای مثال، در برخی نواحی کشور ممکن است برای ایجاد تنها یک سانتیمتر خاک حدود ۴۰۰ سال زمان صرف گردد.
وی یادآور شد: اهمیت خاک تنها در زمان طولانی برای تشکیل آن محدود نمیشود؛ بلکه خاک ماده اولیه تولید و رشد گیاهان و اساس تأمین مواد غذایی به شمار میآید؛ از همین رو، از بین رفتن خاک میتواند عواقب جدی را برای پوشش گیاهی و تولیدات کشاورزی به همراه داشته باشد.
شایانیگانه در مورد شدت فرسایش در ایام سیلابها گفت: ممکن است در طی صدها سال تنها یک سانتیمتر خاک ایجاد شود، اما یک سیلاب شدید میتواند به سرعت همین مقدار خاک و حتی در برخی موارد تا چندین سانتیمتر از لایه خاک را جابهجا کند.
وی ادامه داد: اگر یک سانتیمتر خاک در طی ۴۰۰ سال تشکیل شده باشد، از دست رفتن چندین سانتیمتر خاک در یک رخداد فرسایشی به معنای نابودی محصول هزاران سال فرآیند تشکیل خاک خواهد بود؛ بنابراین، حفاظت از پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک باید بهعنوان یکی از اولویتهای جدی در مدیریت منابع طبیعی کشور مدنظر قرار گیرد.
مدیریت پوشش گیاهی ضرورتی اساسی برای حفظ خاک
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز در مورد مدیریت پوشش گیاهی و جمعیت حیاتوحش برای پیشگیری از فرسایش خاک تصریح کرد: در برخی کشورها برای حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک، جمعیت گونههای جانوری نیز مدیریت میشود؛ به عنوان مثال، در برخی نواحی آمریکا که افزایش جمعیت گوزنها فشار زیادی بر پوشش گیاهی وارد کرده بود، با برنامههای مدیریتی اقدام به کنترل تعداد این حیوانات کردند تا از آسیب به پوشش گیاهی و خاک منطقه جلوگیری شود.
وی اضافه کرد: مدیریت مناسب منابع طبیعی تنها محدود به کنترل عوامل طبیعی نمیشود، بلکه فعالیتهای انسانی نیز باید در نظر گرفته شود. از یک طرف، ما با بیملاحظهگی در بهرهبرداری از منابع طبیعی، پوشش گیاهی را تخریب میکنیم و از طرف دیگر، با ساخت و ساز در مسیر رودخانهها و مسیلها، زمینه را برای افزایش خسارتهای ناشی از سیلاب فراهم میکنیم.
شایانیگانه به معضل زمینخواری و ساختوساز در حریم رودخانهها اشاره کرد و گفت: وقتی در مسیر رودخانه و نواحی نزدیک به سیلاب ساختوساز کنیم، عملاً با دست خود سبب ایجاد خسارتها میشویم. این موضوع در کشور ما بارها رخ داده و هر سال شاهد وقوع مواردی از آن هستیم.
وی افزود: اگر مسیر طبیعی جریان آب را با ساختن و دخل و تصرف در حریم رودخانهها مسدود کنیم، در زمان بارشهای سنگین، آب مسیر دیگری برای جریان پیدا کرده و این مسئله میتواند منجر به تشدید سیلاب و افزایش خسارات جانی و مالی شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز خاطرنشان کرد که با توجه به شرایط موجود، باید انتظار داشته باشیم که در آینده نیز با چنین حوادثی مواجه شویم؛ بر این اساس لازم است که به جز توجه به عوامل اقلیمی، مدیریت سرزمین، حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از ساختوساز در مسیرهای طبیعی آب نیز به طور جدی در نظر گرفته شود.
وی در مورد میزان annual فرسایش خاک در کشور گفت: آمارهای مربوط به فرسایش خاک قابل استخراج است و میتوان اطلاعات دقیقی در این زمینه ارائه داد. این آمار میتواند در ارزیابی وضعیت فرسایش خاک در ایران و مقایسه آن با نقاط دیگر جهان مورد استفاده قرار گیرد.
شایانیگانه تصریح کرد: برای محصولات دقیق درباره وضعیت فرسایش خاک در کشور، باید از آمارهای ضبطشده و بهروز استفاده شود تا بتوان با استفاده از آنها برنامهریزی مناسبی برای حفاظت از خاک و منابع طبیعی انجام داد.
