آیا امکان فسیل شدن مغز وجود دارد؟ هشدار تحقیقاتی در مورد تهدیدات ویدئوهای کوتاه

از تیک‌تاک تا ریلز اینستاگرام و یوتیوب‌شورتز، ویدئوهای کوتاه به جزء جدایی‌ناپذیر تقریباً تمامی پلتفرم‌های آنلاین تبدیل شده‌اند. اما مطالعات به‌طور فزاینده‌ای نشان می‌دهند که مصرف زیاد این محتوا ممکن است با دشواری‌های مربوط به تمرکز و ضعف در کنترل تکانه همراه باشد.

این یافته‌ها، هرچند در مراحل ابتدایی خود، منعکس‌کننده‌ی نگرانی‌های گسترده‌ای درباره‌ی پدیده‌ای به نام «فسیل شدن مغزی» (brain rot) است؛ اصطلاحی که توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد به‌عنوان نمایانگر «افت وضعیت ذهنی یا شناختی» شناخته شده و حتی عنوان «واژه سال ۲۰۲۴» را به خود اختصاص داده است.

مطابق یک مرور سیستماتیک انجام شده در سپتامبر، که شامل ۷۱ تحقیق و نزدیک به ۱۰۰ هزار شرکت‌کننده است، ارتباط روشنی میان مصرف بیش‌ازحد ویدئوهای کوتاه و کاهش قابلیت‌های شناختی، مخصوصاً در زمینه‌های توجه و مهار تکانه، دیده شده است. این نتایج بر اساس آزمون‌های رفتاری و داده‌های خوداظهاری به‌دست‌آمده‌اند.

این مرور همچنین نشان‌دهنده‌ی ارتباط مصرف excessive ویدئوهای کوتاه با افزایش افسردگی، اضطراب، استرس و احساس تنهایی است. در مقاله‌ای دیگری که در اکتبر منتشر شد و ۱۴ مطالعه را خلاصه می‌کرد، شباهت‌هایی میان مصرف بیش‌ازحد این محتوا و کاهش تمرکز و عملکرد تحصیلی ضعیف‌تر گزارش شد.

آیا این بدان معنی است که خطر قطعی وجود دارد؟
برخی از پژوهشگران نسبت به اینکه تصویر بلندمدت هنوز در حال ارزیابی است، هشدار می‌دهند.

جیمز جکسون، متخصص عصب‌روان‌شناسی در دانشگاه وندربیلت، اشاره می‌کند که تاریخ همواره شاهد نگرانی‌های مشابهی نسبت به فناوری‌های تازه بوده است؛ از بازی‌های ویدیویی گرفته تا کنسرت‌های الویس پریسلی. اما او تأکید می‌کند که نباید به سرعت قضاوت کرد، هرچند که او نگرانی‌ها را بی‌اساس نمی‌داند: «این تصور که تنها افرادی که شکایت می‌کنند نسبت به این موضوعات حساسند، بسیار ساده‌انگارانه است.»

او بیان می‌کند که شواهد کنونی نشان می‌دهند مصرف بیش‌ازحد از ویدئوهای کوتاه ممکن است اثرات منفی بر مغز داشته باشد، اما باید بفهمیم این اثرات چگونه حاصل می‌شوند، چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند و آیا این تغییرات قابل برگشت هستند یا خیر.

در ایالات متحده، تشخیص اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی به‌طرز قابل توجهی در حال افزایش است. بر اساس گزارشی از سازمان کنترل بیماری‌ها، در سال ۲۰۲۲ تقریباً ۱ نفر از هر ۹ کودک در آمریکا به این اختلال تشخیص داده شده‌اند.

کیت رابرت هد، دانشجوی دکترا و نویسنده مقاله اکتبر، می‌گوید برخی نشانه‌های این سندروم شبیه به آثار مصرف زیاد ویدئوهای کوتاه هستند. او می‌پرسد: «آیا امکان دارد که بخشی از تشخیص‌های جدید این اختلال در واقع ناشی از مصرف بیش‌ازحد ویدئوهای کوتاه باشد؟»

شواهد جهانی؛ از بریتانیا تا مصر
سه کارشناس به شبکه ان‌بی‌سی اشاره کردند که تحقیقات بلندمدت در این زمینه هنوز محدود است، اما در کشورهایی مانند بریتانیا، اردن، عربستان سعودی و مصر، مطالعاتی انجام شده که ارتباط بین مصرف excessive ویدئوهای کوتاه و مشکلاتی مانند اختلال در تمرکز، اختلال حافظه و خستگی شناختی را نشان می‌دهد.

اما این مطالعات را نمی‌توان به‌عنوان شواهد قطعی برای رابطه علت و معلولی در نظر گرفت و بیشتر بر «مقاطع زمانی» تمرکز دارند تا روی روندهای بلندمدت.

دکتر نیدی گوپتا، فوق‌تخصص غدد کودکان و پژوهشگر در زمینه‌ی اثرات زمان تماشا (screen time)، اظهار می‌دارد که باید به سالمندان نیز توجه شود، زیرا آن‌ها زمان بیشتری را صرف می‌کنند اما درک کمتری از شبکه‌های اجتماعی دارند و بنابراین ممکن است در برابر این نوع محتوا آسیب‌پذیرتر باشند.

او همچنین اشاره می‌کند که ممکن است سال‌ها طول بکشد تا بفهمیم آیا هر گونه تغییرات شناختی ناشی از این نوع محتوا قابل برگشت هستند یا خیر. با این حال، او نگران است که این نوع مصرف، نوعی جدید از اعتیاد را به‌وجود آورده باشد: «مانند این است که بازی‌های ویدئویی و تلویزیون را بر روی استروئیدها قرار دهید.»

خانم گوپتا همچنین می‌گوید: «شاید هنوز برای اعلام یک خطر جهانی قطعی زود باشد، اما اگر در عرض ۵ تا ۱۰ سال شواهد قوی‌تری مشاهده نکنیم، شگفت‌زده خواهم شد.»

جکسون بر این باور است که ویدئوهای کوتاه به‌طور خودکار منفی نیستند و می‌توانند فرصت‌هایی برای یادگیری و تعامل در جامعه آنلاین فراهم سازند؛ نکته‌ی اصلی در اینجا تعادل است: «اگر این نوع محتوا فرد را از فرصت‌های سالم‌تر دور کرده یا او را منزوی کند، آنگاه مشکل‌آفرین خواهد شد.»