هوشیار باشید؛ قندهای طبیعی فریبندهاند و شیرینیهای رژیمی گزینهای مناسب برای بیماران دیابتی نیستند
متخصص تغذیه کلینیک دیابت رویان بیان کرد: قندهای طبیعی نظیر خرما و کشمش اگر به طرز نادرستی مصرف شوند، میتوانند به شدت قند خون را افزایش دهند؛ لذا باید با احتیاط استفاده شوند.
شقایق هادیزاده، متخصص تغذیه از کلینیک دیابت رویان، ، بر اهمیت داشتن یک سبک زندگی سالم در پیشگیری و مدیریت دیابت تأکید کرد و افزود: دیابت از جمله بیماریهای مزمنی است که در حال افزایش بوده و ارتباط مستقیمی با تغذیه نامناسب و کمتحرکی دارد. بدین خاطر، روز جهانی دیابت به منظور آگاهی از این بیماری و عواقب آن تعیین شده است.
افزایش شیوع دیابت در افراد چاق
او در ادامه بیان کرد: اضافهوزن و چاقی از عوامل کلیدی در بروز دیابت محسوب میشوند و ذکر کرد که در افراد دارای اضافهوزن، احتمال ابتلا به این بیماری افزایش مییابد. بنابراین، کاهش ۷ تا ۱۰ درصدی از وزن اولیه برای این افراد در مراحل اولیه میتواند تأثیر بسزایی در کنترل بیماری داشته باشد.
هادیزاده تصریح کرد: حتی در بیماران مبتلا به دیابت، کاهش این مقدار وزن میتواند شدت بیماری را کاهش داده و نیاز به دارو را نیز کمتر کند.
نشانههای رایج دیابت
این متخصص تغذیه به نشانههای هشداردهنده دیابت اشاره کرده و گفت: نشانههایی مانند پرنوشی، پرادراری و تغییرات وزنی شایعترند.
او افزود: کاهش وزن غیرطبیعی بیشتر در دیابت نوع یک مشاهده میشود، در حالی که تغییرات وزنی از جمله قابلیت افزایش وزن در بسیاری از بیماران دیابتی نیز دیده میشود.
ضرورت مشاوره تغذیه برای بیماران دیابتی
هادیزاده بر این نکته تأکید کرد که بیماران باید به متخصص تغذیه مراجعه کنند، زیرا طراحی یک برنامه تغذیهای اصولی میتواند از عوارضی مانند نوسانات قند خون، افت ناگهانی قند یا افزایش قند پس از غذا پیشگیری کند.
کربوهیدراتها نباید حذف شوند
او با اشاره به این که برخی بیماران به اشتباه فکر میکنند باید کربوهیدرات را بهطور کامل حذف کنند، گفت: اولین حسی که اکثر بیماران دارند، حذف کربوهیدرات از رژیم غذایی است که این قضاوت نادرست است.
وی ادامه داد: همیشه توصیه میشود که بیماران از کربوهیدراتهای پیچیده استفاده کنند. برای مثال، نانهای سبوسدار یا کامل به همراه برنج قهوهای به جای برنج سفید میتواند به کنترل بهتر قند خون کمک کند.
متخصص تغذیه کلینیک دیابت رویان با تأکید بر اینکه حذف کامل کربوهیدرات در بیمارانی که دیابت دارند به هیچ وجه مناسب نیست، بیان کرد: بدن نیاز به کربوهیدرات دارد تا انرژی روزانه خود را تأمین نماید و این مواد، از منابع اصلی تولید انرژی به شمار میآیند.
او همچنین تصریح کرد: در کنار مصرف کربوهیدراتهای کامل، توصیه میشود بیماران در وعدههای غذایی اصلی از سبزیجات، سالاد کاهو یا سبزیجات دیگر نیز استفاده کنند، چرا که این مواد میتوانند از نوسانات قند خون، بهویژه پس از غذا، جلوگیری کنند.
اهمیت میانوعدههای مناسب
هادیزاده به نقش میانوعدهها در تثبیت قند خون اشاره کرده و اظهار داشت: میوهها بهتر است در فواصل بین وعدهها و بهعنوان میانوعده مصرف شوند تا کمک کنند قند خون در حد کنترل باقی بماند. البته نوع میوه دارای اهمیت است و باید بر اساس شرایط بیمار تنظیم شود.
اصول رژیم غذایی مناسب برای بیماران دیابتی
این متخصص تغذیه رویان جهاد دانشگاهی در مورد اصول کلی رژیم غذایی مناسب برای بیماران دیابتی گفت: بهتر است وعدهها به سه وعده اصلی صبحانه، ناهار و شام بهعلاوه دو تا سه میانوعده تقسیم شود.
او یادآور شد: ما توصیه میکنیم غذاهای سالم همچون نان سبوسدار به همراه منابع پروتئینی در وعدههای اصلی مصرف گردد. به عنوان مثال، یکی از صبحانههای مناسب برای بیماران دیابتی میتواند شامل تخممرغ در کنار نان سبوسدار یا ترکیب جوی دوسر (اوتمیل) با شیر باشد.
او تأکید کرد: در وعدههای ناهار و شام باید پروتئینهایی مانند گوشت، مرغ یا حبوبات همراه با مقدار مناسب کربوهیدراتها نظیر برنج یا نان موجود باشد. غذاهایی مشابه عدس و خوراک لوبیا نیز گزینههای خیلی خوبی برای برنامه غذایی این بیماران تلقی میشوند.
حذف کامل مواد غذایی توصیه نمیشود
هادیزاده با تأکید بر اینکه رویکردهای جدید در تغذیه بر مصرف متعادل مواد غذایی تأکید دارند، خاطرنشان کرد: برخلاف گذشته که حذف کامل برخی مواد غذایی توصیه میگردید، اکنون تأکید بر مصرف کنترلشده است؛ مگر در شرایط خاص.
او توضیح داد: مواد غذایی با قند بالا مثل شیرینیها، شکلات و قند و شکر که حاوی قندهای ساده هستند، باید به شدت محدود شوند یا در شرایطی که قند خون فرد کنترل نمیشود، حذف گردند.
او همچنین افزود: غذاهای شور، فستفودها و محصولاتی که حاوی اسیدهای چرب ترانس و چربیهای اشباع هستند، باید تا حد امکان حذف یا محدود شوند، زیرا این ترکیبات میتوانند منجر به مقاومت به انسولین شده و تأثیر منفی بر روند درمان داشته باشند.
چربیهای مفید در مقابل چربیهای مضر
این متخصص تغذیه در مورد اهمیت مصرف چربیهای سالم در بیماران دیابتی گفت: چربیهای مفید مانند اسیدهای چرب (نظیر روغن زیتون) و چربیهای پلیغیراشده (مثل روغن کنجد، گردو و کنجد) میتوانند به بهبود قند خون و کاهش مقاومت به انسولین یاری رسانند.
او در مقابل اشاره کرد که چربیهای ناسالم مانند خامه، کره، دنبه و چربیهای احشایی نظیر جگر و دل تأثیر منفی مستقیمی بر سطح قند خون دارند. مصرف این چربیها ممکن است حساسیت به انسولین را کاهش دهد و خطر افزایش وزن، فشار خون و چربی خون بالا در بیماران دیابتی را بیشتر کند.
چربی حیوانی برای بیماران دیابتی بیخطر نیست
متخصص تغذیه مرکز دیابت رویان جهاد دانشگاهی، با رد نظریات نادرست در مورد ایمنی چربیهای حیوانی مانند دنبه برای بیماران دیابتی، بیان کرد: این باور کاملاً اشتباه است. افراد مبتلا به دیابت در معرض خطر عوارض قلبی و عروقی هستند و مصرف این چربیها میتواند وضعیت آنها را سختتر کند.
او افزود: با توجه به سبک زندگی کمتحرک امروزی، مصرف چربیهای حیوانی به سرعت منجر به افزایش وزن میشود و این اضافهوزن میتواند کنترل دیابت را از دشوارتر سازد و شانس بروز عوارض را بالا ببرد.
دیابت بارداری و اهمیت رژیم غذایی صحیح
او در مورد تغذیه در دیابت بارداری اظهار داشت: دیابت بارداری نوعی از این بیماری است که در دوران بارداری رخ میدهد، و کنترل قند خون در این مدت اهمیت ویژهای دارد، چون از بروز مشکلات برای مادر و جنین میتواند جلوگیری کند.
وی به انتقاد از حذف کامل بعضی مواد نشاستهای مانند نان و برنج از رژیم غذایی برخی زنان باردار پرداخت و گفت: این دیدگاه نادرست است، چون این مواد جزو بخشهای کلیدی رژیم غذایی ایرانیان هستند و حذف آنها ممکن است آسیبزا باشد.
هادیزاده بر این نکته تأکید کرد که مادران باردار دارای دیابت بایستی حتماً با متخصص تغذیه مشورت کرده و برنامهای متناسب با شرایط خود طراحی کنند.
مکملها؛ فقط در صورت نیاز
این متخصص تغذیه در رابطه با اهمیت مکملها در درمان دیابت توضیح داد: توصیه ما این است که ویتامینها و مواد معدنی مورد نیاز از طریق غذا تأمین شوند و استفاده از مکملها نهتنها معمولاً ضروری نیست، بلکه تنها در شرایط خاص توصیه میشود.
وی افزود: ویتامین D تنها یک استثنا است؛ به سبب شیوع بالای کمبود این ویتامین در کشور و نقش آن در کاهش مقاومت به انسولین، مصرف مکمل آن غالباً توصیه میگردد. بنابراین، باید سطح ویتامین D در چکاپها بررسی شده و نیاز واقعی بیمار مشخص شود.
رژیم مدیترانهای؛ الگوی مناسب برای دیابتیها
هادیزاده در مورد رژیمهای غذایی مناسب برای بیماران دیابتی اظهار داشت: رژیم مدیترانهای به واسطه ویژگیهای ضدالتهابیاش تأثیر فوقالعادهای بر کنترل دیابت میگذارد.
در خصوص “رژیم کتو”، او اشاره کرد که این رژیم به خاطر تأکید بر مصرف پروتئین و چربی – البته در صورت چربیهای سالم – ممکن است در کوتاهمدت تأثیرات مثبتی داشته باشد، اما استفاده طولانیمدت از آن توصیه نمیشود و اگر قرار به پیادهسازی باشد، باید بهطور مقطعی اجرا گردد.
الگوی بشقاب غذایی؛ سادهترین الگوی یادآوری شده به بیماران دیابتی
این متخصص تغذیه از الگوی بشقاب غذایی سالم معرفی کرده و تأکید کرد: این مدل که بر مبنای تقسیم متعادل گروههای غذایی است، یکی از بهترین الگوهای تغذیهای برای بیماران دیابتی میباشد و برای عموم افراد نیز مفید است.
محصولات “بدون قند” و نوشابههای رژیمی لزوماً بیخطر نیستند
متخصص تغذیه کلینیک دیابت رویان در مورد افکار رایج درباره نوشیدنیها و خوراکیهای رژیمی گفت: بسیاری از بیماران به دلیل تمایل به طعم شیرین، به سراغ محصولاتی میروند که با شیرینکنندههای مصنوعی تولید شدهاند.
او تصریح کرد: اگرچه این محصولات حاوی قند ساده نیستند و تأثیری مستقیم بر افزایش قند خون ندارند، اما مصرف طولانیمدت آنها میتواند دو مشکل عمده بهوجود آورد.
طبق اظهارات او، نخست اینکه شیرینکنندههای مصنوعی بسیار شیرینتر از شکر هستند و استفاده مکرر از آنها ممکن است به اضطراب نسبت به شیرینی منجر شود. دوم اینکه پژوهشها نشان دادهاند که این محصولات میتوانند فلور میکروبی روده را دچار تغییر کنند و خطر مشکلات جدیدی را در بدنسازند؛ از جمله تشدید عوارض مربوط به دیابت.
چالشهای غذایی نوجوانان و کودکان دیابتی
این متخصص در مورد مدیریت تغذیه در کودکان و نوجوانانی که از سنین پایین به دیابت دچار میشوند، اظهار داشت: این گروه عموماً آمادگی روحی لازم برای پذیرش بیماری را ندارند که این موضوع میتواند به افزایش تمایل آنها به شیرینیها، نوشابهها، بستنیها و انواع کیک بینجامد.
او خاطرنشان کرد: در برنامه غذایی کودکان دیابتی، حذف کامل این مواد توصیه نمیشود؛ بلکه بهترین راه کنترل میزان کربوهیدرات هر وعده و تسهیل در جلوگیری از نوسانات قند خون است.
هادیزاده همچنین افزود: مصرف خوراکیهای شیرین در کودکان باید محدود و بهصورت موردی بوده و به عنوان پاداش تلقی شود؛ البته فقط در صورتی که کودک در طول هفته رژیم غذایی خود را رعایت کرده باشد.
این متخصص تأکید کرد: خانوادهها میتوانند به جای محصولات صنعتی، شیرینیها یا میانوعدههای سالمتر مثل کیک خانگی با آرد کامل یا شکلاتهای رژیمی دستساز را کنند.
آینده تغذیه در درمان دیابت؛ تنوع بیشتر، محدودیت کمتر
هادیزاده در پاسخی به پرسشی درباره آینده تغذیه و نقش فناوری در مدیریت دیابت بیان کرد: امروزه در مقایسه با گذشته، تنوع محصولات غذایی مناسب برای بیماران دیابتی بهطور قابل توجهی بیشتر شده است.
او توضیح داد: آگاهی بیماران نیز به مراتب بیشتر است و دیگر مانند گذشته توصیه نمیشود که همه شیرینیها و میوههای شیرین بهطور کامل از برنامه غذایی حذف شوند؛ بلکه مصرف متعادل و آگاهانه با اولویت بر مواد غذایی طبیعی، توصیه میشود.
او همچنین بیان کرد: پیشرفتهای صنعت غذایی منجر به تولید محصولات جدیدی شده که میتواند به بیماران کمک کند تا به راحتی و با کیفیت زندگی بالاتری، رژیم خود را رعایت کنند.
توجه خاص به شیرینکنندهها؛ چالشی اساسی برای بیماران
در ادامه این گفتگو، هادیزاده گفت: دو مسئله بسیار حیاتی که همیشه با بیماران درگیر آن هستیم، موضوع مصرف شیرینکنندههای مصنوعی و استفاده نادرست از محصولات بهاصطلاح رژیمی است.
او تأکید کرد: تأکید بر آگاهسازی درباره خطرات بلندمدت این مواد باید جدی گرفته شود تا به بیماران کمک شود در روند درمان خود بهتر مدیریت کنند.
هادیزاده در رابطه با باورهای غلط مربوط به مصرف میوه در بیماران دیابتی گفت: برخی فکر میکنند باید میوه را بهطور کامل از برنامه غذایی حذف کنند به این دلیل که شیرین است، یا بالعکس تصور میکنند چون میوه سالم است میتوانند آن را جایگزین سایر مواد غذایی کنند. هردوی این نظرات نادرست است.
او تأکید کرد: میوه باید در قالب میانوعده و در فواصل بین روز مصرف شود. همچنین میوههایی که دارای شاخص گلایسمی بالایی هستند، نظیر هندوانه، انگور، انبه و آناناس باید بهصورت محدود و بهعنوان گزینههای میانوعده باشند.
او ادامه داد: برای جلوگیری از تغییرات قند خون بعد از مصرف میوههای شیرین، توصیه میکنیم تا این میوهها همراه با یک ماده غذایی پرفیبر مانند خیار یا میوههایی مانند سیب مصرف شوند تا افزایش قند خون به تأخیر بیفتد.
ترکیب مواد غذایی و کنترل افزایش قند خون
این متخصص تغذیه در پاسخ به پرسشهای رایج در فضای مجازی درباره توصیه به عدم مصرف مواد قندی یا نان بهطور خالی، توضیح داد: اصل کلی بر این است که در کنار هر ماده غذایی نشاستهای، یک واحد پروتئینی یا سبزی پیشبینی شود. بهعنوان مثال، اگر برنج مصرف میشود، ترکیب آن با سبزیجات یا حبوبات مانند عدسپلو یا سبزیپلو میتواند به کاهش شاخص گلایسمی کمک کند.
او ادامه داد: در مورد نان نیز مصرف آن به همراه پنیر و سبزیجاتی نظیر خیار و گوجه، یک وعده کامل را تشکیل میدهد و از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری میکند.
هادیزاده در خصوص مصرف شیرینیها افزود: برخلاف برخی توصیهها، بهتر است شیرینیها همزمان با وعده اصلی غذا مصرف نشود و فاصلهای میان آنها وجود داشته باشد. در این شرایط، باید به همراه شیرینی، یک ماده پرفیبر نظیر خیار، کاهو، گوجه یا چند عدد آجیل (حدود ۵ تا ۶ عدد بادام یا پسته) مصرف گردد تا سرعت افزایش قند خون کاهش یابد.
مصرف شیرینی بعد از غذا؛ صحیح یا نادرست؟
او در پاسخ به نظر برخی مبنی بر اینکه “خوردن شیرینی پس از غذا به هضم کمک می کند” گفت: این ادعا فقط برای افراد سالم صدق میکند، نه بیماران دیابتی. در افرادی که سالم هستند، خوردن مقدار کمی شیرینی پس از غذا ممکن است منجر به ترشح انسولین و در برخی موارد افزایش اشتها شود، اما در بیماران دیابتی این رویداد میتواند باعث افزایش قند خون و بروز مشکلات گردند.
هادیزاده تأکید کرد: بیماران دیابتی باید تا حد ممکن از مصرف شیرینیهای صنعتی مانند کیک و کلوچه اجتناب کنند و در صورت نیاز به مصرف، این کار تنها باید بهطور موردی و در فواصل بین روز باشد.
قندهای طبیعی باید با احتیاط استفاده شوند
او درباره مصرف قندهای طبیعی مانند خرما، کشمش و انجیر خشک اظهار کرد: این خوراکیها قابل مصرفاند اما باید با احتیاط و بهصورت محدود استفاده شوند. تصور اینکه قند طبیعی قند خون را افزایش نمیدهد نادرست است؛ مقدار و زمان مصرف اهمیت بسیار بالایی دارد و باید زمانی مصرف گردند که قند خون بیمار در وضعیت کنترلشده باشد.
