افت سطح زمین در تختجمشید، نقش جهان و آرامگاه کوروش
فرونشست زمین، پدیدهای که در گذشته تنها مورد توجه متخصصان زمینشناسی قرار داشت، اکنون به یک بحران ملی تبدیل شده که ناشی از سوءمدیریت در زمینه منابع آب و بهرهبرداری نامناسب از آبهای زیرزمینی است. این پدیده مخرب، به آرامی در حال نفوذ به جنبههای زیستمحیطی و فرهنگی ایران است. در حالی که گذشتهها از فرونشست بهعنوان تهدیدی برای زیرساختها، امنیت غذایی و سکونتگاههای شهری یاد میشد، امروز بهطور جدی میراث فرهنگی و صنعت گردشگری کشور نیز در معرض خطر تدریجی قرار گرفته است.
ایران، سرزمینی که قسمتی بزرگ از تاریخ و تمدن بشری بر روی خاک آن بنا شدهاست، میزبان آثار تاریخی منحصر بهفردی نظیر تختجمشید، نقش رستم، میدان نقشجهان، گنبد سلطانیه و ارگ بم است. ولی اکنون این جواهرهای تاریخی با تهدیدی ناهمگون و خطرناک مواجه هستند. در سالهای اخیر، فرونشست زمین در نواحی تاریخی نظیر اصفهان، شیراز و کرمان بهطور بارزی افزایش یافته و کار شناسان از بروز ترکها، شکافهای سطحی و آسیبهای ساختاری در این آثار خبر دادهاند.
بهعنوان مثال، در تختجمشید، فرونشست زمین منجر به تغییرات جزئی در سطح پایههای سنگی شده است؛ در اصفهان، زایندهرود که اکنون خشک است و زمینهای فرونشسته، تهدید جدی برای مسجد جامع و میدان نقشجهان بهوجود آوردهاند؛ و در کرمان، ارگ تاریخی بم که روزی در برابر زلزله مقاومت کرده، حال در برابر این خاموشی خطرناک آسیبپذیر است.
کارشناسان هشدار میدهند اگر روند فعلی برداشت آب و بیتوجهی به سیاستهای احیای آبخوانها ادامه یابد، در دهه آینده بخش عمدهای از میراث فرهنگی و تاریخی ایران ممکن است با آسیبهای جبرانناپذیری مواجه شود. فرونشست زمین تنها تهدیدی برای خاک و منابع آبی نیست، بلکه به معنای خطری برای حافظه ملی و میراث فرهنگی این سرزمین نیز بهشمار میآید؛ میراثی که به فراتر از سنگ و آجر، نشانی از هویت و تداوم تمدن ایرانی محسوب میشود.
در این راستا، علی شهباز، کارشناس زمینشناسی اظهار میدارد: بر اساس تحقیقات، تقریباً نیمی از بافتهای تاریخی با ارزش کشور در معرض خطر فرونشست قرار دارند. نزدیک به ۶۳ اثر ملی ثبتشده و ۲۷ اثر جهانی در این مناطق واقع شدهاند که نشاندهنده خطر از دست دادن بخش بزرگی از هویت تاریخی کشور است. نمونههای عینی این تخریب را به وضوح میتوان در آثار تاریخی اصفهان مشاهده کرد.
خطر فرونشست برای آثار تاریخی و جهانی ایران
او اضافه کرد: میراث فرهنگی و باستانی غنی ایران در برخی استانها از جمله اصفهان، فارس و تهران با خطرات جدی ناشی از فرونشست زمین روبرو هستند. در چنین وضعیتی، برخی بناها و آثار فرهنگی و تاریخی، که تعدادی از آنها بهعنوان میراث جهانی ثبت شدهاند، با نرخ فرونشست زمین بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال مواجهند.
اصفهان؛ میدان نقشجهان و پلهای تاریخی در خطر
او بیان کرد: در استان اصفهان، آثاری مانند میدان نقشجهان، مسجد شیخ لطفالله، مسجد امام، سیوسهپل و پل خواجو به آرامی تحت تأثیر فرونشست زمین قرار دارند. زایندهرود به دلیل استخراج بیرویه آب و خشکسالیهای مکرر، به شدت خشک شده است و بدین ترتیب، فرونشست زمین در شمال اصفهان به سمت ۱۶ تا ۲۵ سانتیمتر رسیده و باعث ایجاد ترکهایی در بناهای تاریخی و عدم ثبات پایههای پلها شده است.
فارس؛ تهدید تختجمشید، پاسارگاد و نقش رستم
این کارشناس ادامه داد: در استان فارس، آثار مهمی چون تختجمشید، پاسارگاد و نقش رستم در معرض خطر قرار دارند. نواحی اطراف تختجمشید و پاسارگاد، به دلیل برداشت بیش از حد آب برای کشاورزی تحت تأثیر فرونشست قرار گرفتهاند.
فرونشست در دشت مرودشت به ۱۴ سانتیمتر در سال رسیده است که میتواند تأثیر منفی بر سیستمهای زهکشی و پایههای زمین داشته باشد. مقبرههای صخرهای نقش رستم نیز بهعلت فرسایش و ترکخوردگی در معرض خطر جدی هستند.
پاسارگاد و آرامگاه کوروش در معرض فرونشست
شهباز افزود: خالی کردن آبهای زیرزمینی در پاسارگاد بهمرور ممکن است به بیثباتی مقبره کوروش بینجامد، همچنین بارندگیهای ناگهانی در دشت مرغاب که بهواسطه تغییرات اقلیمی تشدید شدهاند، میتواند تهدیدی برای سکوی سنگی آرامگاه باشد.
او همچنین خاطرنشان کرد: بازار تاریخی تبریز، زیارتگاههای قم، تپه چشمهعلی و برج طغرل در ری، سازههای آبی شوشتر در خوزستان و بافت تاریخی یزد نیز از جمله مناطق و آثار در معرض خطر فرونشست هستند. در یزد، فرونشست با سرعت ۱۰ سانتیمتر در سال گزارش شده و این مسئله به ساختمانهای خشتی و قناتهای باستانی آسیب میزند.
شهباز خاطرنشان کرد: با این وجود، خطر فرونشست برای آثار تاریخی هنوز موجب فروپاشی فوری آنها نشده است، اما آثار تجمعی ناشی از آن به همراه خشکسالی و فعالیتهای انسانی میتواند در عرض چند دهه منجر به آسیبهای غیرقابل جبران گردد، بهخصوص اینکه تختجمشید بهعنوان نمادینترین اثر باستانی ایران در خطر فرسایش و خالی شدن ناشی از فرونشست قرار دارد.
