دلایل تحویل داروهای آرامبخش بدون نسخه توسط داروخانهها در این روزها چیست؟
یکی از کارشناسان داروسازی در مصاحبهای با خبرآنلاین اظهار میدارد: «به دنبال جنگ ۱۲ روزه و عدم دسترسی آسان به پزشکان متخصص، ممکن است برخی از بیماران بهطور مستقیم به داروخانهها مراجعه کرده و دارو درخواست کرده باشند. همچنین، احتمال دارد که داروخانهها در توزیع داروهایی که نیاز به نسخه دارند، سهلانگاری کرده باشند. با این حال، این اقدام مغایر با قوانین است و وزارت بهداشت چنین اقدامی را تایید نمیکند.»
الهه جعفرزاده: افزایش اضطراب و استرس در جامعه به دلایل متنوع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، اهمیت دسترسی و کیفیت داروهای ضد اضطراب و آرامبخش را بیشتر نمایان کرده است. اخیراً، خبرهایی مبنی بر دسترسی آسانتر به این داروها بدون نسخه و نگرانیهایی در مورد کاهش اثربخشی داروهای داخلی به گوش رسیده است.
این چالشها، بهخصوص در شرایط بحرانی مانند جنگ ۱۲ روزه که اضطراب عمومی به اوج خود رسید، سوالاتی پیرامون سیاستهای توزیع و کیفیت داروها به وجود آورده است. دکتر محمد طاهری، کارشناس داروسازی، در گفتگو با خبرآنلاین به تحلیل علل این وضعیت، چالشهای پیشرو و راهکارهای پیشنهادی میپردازد و بیان میدارد: «استفاده از تمامی داروهای مرتبط با اعصاب و روان همچون آرامبخشها و داروهای ضد اضطراب باید تحت نظر پزشک متخصص صورت گیرد که به ویژگیهای بیمار آگاهی دارد. مصرف بیملاحظه این داروها نهتنها به کاهش اضطراب جامعه کمک نمیکند، بلکه عوارض جدی به همراه خواهد داشت. در مورد کیفیت داروها نیز لازم است با دقت علمی به این مقوله پرداخته شود؛ اگرچه تحریمها و مشکلات اقتصادی و قیمتگذاری دستوری چالشهای زیادی در این حوزه به وجود آوردهاند.»
متن کامل این گفتگو را ادامه بخوانید:
اخباری مبنی بر کاهش محدودیتها و سختگیریهای مرتبط با توزیع برخی داروهای اعصاب، ضد اضطراب و آرامبخش به گوش میرسد که پیشتر فقط با نسخه پزشک در دسترس بودند؛ آیا در دوران جنگ ۱۲ روزه، روند دسترسی به این داروها تغییر کرده است؟ آیا سیاستهای دارویی نسبت به نیاز روانی جامعه واکنش نشان دادند؟
خیر، سیاستهای توزیع داروهای OTC (بدون نسخه) و غیر OTC بهطور رسمی شاهد تغییر نبودهاند. با این وجود، برخی عوامل اقتصادی، اجتماعی و رقابتی ممکن است در برخی موارد به آسانتر شدن دسترسی منجر شده باشد. در واقع، در دوران جنگ ۱۲ روزه و پس از آن، با توجه به مشکلات دسترسی به پزشکان متخصص، برخی بیماران ممکن است بیواسطه به داروخانهها مراجعه کرده و دارو درخواست کرده باشند. به همین دلیل، احتمال دارد که داروخانهها در ارائه داروهای غیر OTC غفلت کرده و این موضوع بر رفتارشان تاثیر گذاشته باشد، اما این رویه غیرقانونی بوده و قوانین وزارت بهداشت اجازه چنین اقداماتی را نمیدهند.
چه عواملی سبب میشود داروخانهها در بعضی موارد اقدام به توزیع داروهای غیر OTC بدون نسخه نمایند؟
چندین عامل در این مسأله دخالت دارند؛ اولاً، کاهش توان مالی مردم سبب میشود که برخی بیماران بهدلیل هزینههای بالای ویزیت پزشک، از مراجعه به پزشک خودداری کرده و بهطور مستقیم به داروخانه مراجعه کنند. ثانیاً، افزایش تعداد داروخانهها رقابت در این حوزه را تشدید کرده است؛ که در پی آن، برخی داروخانهها برای جذب مشتری و افزایش درآمد ممکن است در ارائه داروهای غیر OTC سهلانگاری کنند. همچنین، کارمند داروخانه ممکن است در شرایط خاص، مانند اتمام نسخه یا عدم امکان دسترسی بیمار به پزشک (مثلاً برای والدین سالمند)، به ارائه محدود تعدادی از داروها اقدام کند تا مشکل موقتی بیمار حل شود. اما نکتهای که باید مورد توجه قرار گیرد این است که این وضعیت بهطور موردی و محدود اتفاق میافتد و شامل موارد گسترده نمیشود.
نظام نظارت بر داروخانهها چگونه است؟ آیا میتوان بر این سهلانگاریها کنترل نمود؟
نمیتوان صراحتاً گفت که تمامی داروخانهها بهطور کامل به قوانین پایبند هستند. تعداد داروخانهها در سالهای اخیر شاهد رشد حدود ۳۰۰ درصدی بوده، اما تعداد بازرسان وزارت بهداشت با چنین افزایشی همراستا نشده است. حتی اگر تعداد بازرسان افزایش یابد، نظارت پیوسته بر تمامی ساعات کاری داروخانهها عملاً امکانپذیر نیست. این موضوع نه تنها در داروخانهها، بلکه در تمام اصناف وجود دارد و ممکن است درصد کمی از افراد به تخلف روی آورند. با این حال، تخلفات پیش آمده در مورد داروخانهها بسیار محدود و قابل اغماض است و نمیتوان آن را به کل این صنف تعمیم داد. تقویت نظارت و افزایش تعداد بازرسان میتواند این موارد را کاهش دهد، اما نظارت سنتی برای حل این معضل کافی نیست و نیاز به بهرهگیری از سیستمهای نوین نظارتی احساس میشود.
همچنین بخوانید:
مدیریت دارویی در بحران اخیر؛ «جنگ ناگهانی بود، اما دارو کم نیامد»/ نیاز به برنامهریزی برای آینده دارویی
آیا دسترسی آسانتر به داروهای آرامبخش طی مدت اخیر تاثیری در کاهش اضطراب عمومی جامعه داشته است؟
خیر، این موضوع اصلاً مؤثر نبوده است. داروهای اعصاب و روان عوارض خاص خود را دارند که شامل افزایش فشار خون، تغییر در الگوی خواب، تنگی خلقوخو و تأثیرات رفتاری میشود. اغلب این داروها معمولاً از هفته دوم یا سوم مصرف تأثیر درمانی خاص خود را نشان میدهند، در حالی که در هفتههای اول ممکن است عوارض آنها بیشتر نمایان شود. استفاده بیمورد و بدون نسخه از این داروها نهتنها به کاهش اضطراب در جامعه کمکی نمیکند، بلکه میتواند برای افرادی که دارای شرایط زمینهای مانند بیماریهای قلبیعروقی هستند، خطرناک باشد. استعمال این داروها باید حتماً تحت نظارت پزشک متخصص و با در نظر گرفتن وضعیت بیمار انجام شود.
در سالهای اخیر، به خصوص به واسطه تحریمها، نگرانیهایی در خصوص کیفیت مواد اولیه دارویی و اثربخشی داروهای تولید داخل مطرح شده است؛ بهطوریکه برخی بیماران و مصرفکنندگان دارو از کاهش توان درمانی داروهای داخلی میگویند و بر این اعتقادند که برای دستیابی به اثر درمانی مشابه با گذشته، به مصرف دوز بالاتر یا تعداد بیشتری از قرصها نیاز دارند. آیا این موضوع میتواند به دلیل تغییر در ترکیبات دارو یا افت کیفیت مواد اولیه در پی تحریمها باشد؟
کیفیت دارو یک مسأله پیچیده و چند بعدی است و نمیتوان به سادگی این ادعا را مطرح کرد که داروهای داخلی به دلیل تحریمها از کیفیت پایینی برخوردارند. بررسی کیفیت دارو به فرآیندهای علمی دقیق و فاکتورهای گوناگون نیاز دارد. به همین دلیل نمیتوان گواهی داد که داروهای ایرانی بیکیفیت هستند یا داروهای خارجی از سطح بالاتری برخوردارند، چرا که این برداشتها عموماً غیرعلمی و عامیانهاند. اما بهطور کلی، برخی عوامل ممکن است بر کیفیت داروهای داخلی تاثیرگذار باشند. تقریباً ۷۰ درصد مواد اولیه دارویی ما از کشورهایی مانند هند و چین تأمین میشود و درجه خلوص این مواد (گرید A، B یا C) بسته به خرید شرکتهای داروسازی متفاوت است. همچنین، فرآیند خالصسازی مواد اولیه در ایران با چالشهایی مواجه است.
چالشهای تولید داروهای داخلی چیست؟
در کنار مسأله مواد اولیه، برخی خطوط تولید دارویی در کشور دچار فرسودگی شدهاند و به دلیل تحریمها و هزینههای بالای تولید، امکان بهروزرسانی آنها وجود ندارد. افزون بر این، آزمایشهای کنترل کیفی مانند تست سختی، جریانپذیری و تجزیه قرص در برخی موارد بهطور کامل انجام نمیگیرد که این امر میتواند بر کیفیت نهایی تأثیر گذاشته باشد. خصوصاً اینکه قیمتگذاری دستوری مشکلساز است؛ وقتی وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو قیمت دارو را کمتر از هزینه تمامشده تعیین میکنند، تولیدکنندگان ناچار به تنزل کیفیت برای سازگاری با قیمتهای مصوب میشوند. این عوامل بهطور مجزی یا ترکیبی میتوانند منجر به ایجاد این احساس در برخی بیماران گردد که اثربخشی داروهای داخلی کاهش یافته است.
آیا تصور «کاهش اثربخشی داروها» باعث رویکردن به مصرف داروهای خارجی یا قاچاق شده است؟
خیر، این وضعیت به گرایش به داروهای خارجی یا قاچاق منجر نشده است. بسیاری از باورهای منفی در مورد کیفیت پایین داروهای داخلی به دلیل تلقین یا ذهنیت بیماران شکل میگیرد. بهطور مثال، در صورتی که داروی ایرانی در بستهبندی خارجی عرضه شود، ممکن است بیمار حس متفاوتی نسبت به آن داشته باشد که این نشاندهنده تأثیر ذهنیت بر روند درمانی است.
علاوه بر این، تفاوت قیمتی میان داروهای داخلی و خارجی بسیار مشهود است. در ایران، داروها با یارانه دولتی عرضه شده و قیمت آنها بهطور قابل ملاحظهای پایینتر از کشورهای دیگر است. بنابراین، تنها درصد کمی از جامعه (شاید کمتر از یک درصد) قادر به رویکردن به داروهای خارجی یا قاچاق -به خاطر هزینههای بالا- خواهند بود.
چه تدابیری میتوانند به بهبود کیفیت داروهای داخلی بینجامند؟
برای افزایش کیفیت داروها، نخستین قدم تقویت فرآیندهای کنترل کیفی در کارخانههاست که شامل انجام جامع آزمایشهای کیفی و بهروزرسانی خطوط تولید است. دوم، باید موانع تحریمها را رفع کرد تا دسترسی به مواد اولیه باکیفیتتر و بهبود فرآیندهای مالی میسر شود. سوم، اصلاح نظام قیمتگذاری دستوری میتواند به تولیدکنندگان این امکان را بدهد که بدون کاهش کیفیت، داروها را با قیمت واقعی تولید کنند. همچنین، آموزش عمومی درباره اصلاح باورهای نادرست در مورد کیفیت تولیدات داخلی و تقویت اعتماد مردم به این محصولات ضروری است.
نقش سازمانهای بیمهگر در این زمینه چیست؟
سازمانهای بیمهگر از جایگاه مهمی در نظام سلامت برخوردارند، اما در برخی مواقع، سیاستهای آنها موجب تشدید مشکلات میشود. قیمتگذاری دستوری که بهواسطه فشار بیمهها و سازمان غذا و دارو اعمال میشود، تولیدکنندگان را در تنگنا قرار میدهد. اگر بیمهها هزینههای واقعی تولید دارو را پوشش دهند، این امکان برای تولیدکنندگان فراهم میشود تا کیفیت داروها را حفظ نمایند. همچنین، بیمهها باید همکاری بهتری در نظارت بر توزیع داروهای غیر OTC داشته باشند تا از توزیع غیرقانونی این داروها جلوگیری شود.
۴۷۲۳۲
