اندیمشک؛ پایتخت راهآهن ایران
ایسنا/خوزستان در نقطهای که آخرین قله زاگرس در دشت خوزستان قرار دارد و آغازگر شمال خوزستان به شمار میرود، شهری وجود دارد که با یک قرن تجربه در کنار راهآهن سراسری ایران، به عنوان یک میراث دار به حساب میآید. این شهر در صد سال گذشته با عبور راهآهن سراسری از دل آن، وقایع و حوادث بیشماری را به چشم شاهد بوده و به نوعی کتابی پر از رمز و راز از تاریخ معاصر ایران است. در این خصوص، یک فعال و راهنمای گردشگری در یادداشتی که برای ایسنا ارسال کرده، به تفصیل به این موضوع پرداخته است.
ایمان مولائینژاد در یادداشت خود نوشته است:
نخستین نشانههای جهانی شدن این شهر به واسطه راهآهن، به خودی خود با ورود این صنعت به منطقه شکل گرفت. در زمانی که ایران هنوز از فناوری ساخت راهآهن برخوردار نبود و از دیگر کشورهای همسایه عقبمانده بود، دولت ایران ناچار به جذب شرکتهای خارجی برای پیادهسازی پروژهای تقریبا ۱۴۰۰ کیلومتری با نام راهآهن سراسری شمال به جنوب شد و مهندسان و متخصصان از نقاط مختلف جهان به ایران سفر کردند. شرکت یولن، بخشهایی از ایستگاه راهآهن اندیمشک را طراحی و ساخته و در ۱۵ دی ۱۳۰۸، مسیر ریلی این شهر به بهرهبرداری رسید. پس از وقوع سیل در خوزستان که سبب آسیب به بخشی از مسیر ریلی شد، قسمتهای شمالی ایستگاه راهآهن اندیمشک به تیمی متشکل از مهندس کارول و تکنسینهای ایرانی سپرده شد تا با به دلیل کندی پیشرفت کار، دولت تصمیم به تغییر رویکرد در انجام پروژه گرفت. به همین خاطر، شرکت سوئدی ـ دانمارکی کامپساکس که قبلاً در ساخت راهآهن ترکیه فعالیت داشت، به عنوان مشاور پروژه به ایران آمده و مسیر باقیمانده راهآهن را به بخشهای مختلف تقسیم کرد تا به پیمانکاران واگذار شود. شرکتهای ایتالیایی آنژیولینی بالوکا و شرکت ایرانی فرانسوی «رژی – کاساکوفسکی» از جمله مشارکتکنندگان خارجی در ساخت این مسیر بودند. گورستانهای به جای مانده از کارگران خارجی در ایستگاه و مسیرهای شهبازان، تلهزنگ، تنگ دو و تونل شماره شش ناحیه راهآهن زاگرس، همگی گواهی از مشارکت ملیتهای مختلف در ایجاد مسیر ریلی اندیمشک هستند.
پس از افتتاح راهآهن سراسری ایران در شهریور ۱۳۱۷ و به فاصلهای کوتاه، جنگ جهانی دوم آغاز شد و کشورهای آمریکا و انگلیس از طریق مسیری به نام دالان پارسی، کمکهای خود به اتحاد جماهیر شوروی را به شمال کشور انتقال میدادند.
شهر اندیمشک به دلیل وجود مسیرهای ریلی و جادهای، به مرکزی برای تردد و ترانزیت بسیاری از محمولهها تبدیل شده بود. در یک بخش از شهر، شرکت لیتل دیترویت که مقر اصلی آن در دیترویت ایالت میشیگان ایالات متحده است، کارخانهای برای مونتاژ قطعات خودرو و هواپیما تأسیس نمود و به این ترتیب اندیمشک در میان کارمندان آن شرکت به “لیتل دیترویت” یا “دیترویت کوچک” معروف شد (شهر دیترویت به عنوان بزرگترین مرکز خودروسازی آمریکا شناخته میشود). این کارخانه اولین خط مونتاژ خودرو در ایران بود که از سال ۱۳۲۱ و در میانه جنگ جهانی دوم در اندیمشک فعالیت داشت.
ناحیه راهآهن زاگرس (لرستان سابق) در سال ۱۳۲۵ خورشیدی به مرکزیت اندیمشک تأسیس شد. این ناحیه به دلیل ویژگیهایی نظیر توپوگرافی خاص، شرایط جغرافیایی، خطوط پیچیده و مسیرهای دشوار کوهستانی، وجود قوسهای زیاد، اختلاف سطحهای قابل توجه در مسیر و سازههای خاصی مانند پلها و تونلها، همچنین ایجاد و پرورش نیروهای متخصص در تمام rشتههای شغلی رکورد یک قرن اخیر، به «دانشگاه راهآهن ایران» معروف گشته است.
مهندس علی انتظاموزیری، نخستین رییس این ناحیه، جزو فارغالتحصیلان مدرسه صنعتی ایران و آلمان سابق بود و از جمله ۳۰ نفری بود که در سال ۱۳۰۹ خورشیدی به آلمان اعزام شدند تا در راهآهن مرکزی برلین به تحصیل در رشته جریه بپردازند. عکس او به عنوان یکی از مدیران ادوار مختلف این ناحیه در ورودی موزه راهآهن اندیمشک به نمایش درآمده است.
در اواخر دهه ۳۰ خورشیدی، شرایط ساخت ششمین سد مرتفع دنیا در اندیمشک مهیا شد. این پروژه، ساخت سد دز، امکاناتی عالی برای همکاری با معتبرترین شرکتهای عمرانی دنیا در اندیمشک فراهم آورد. بخش اعظم مصالح و تجهیزات مورد نیاز برای ساخت این سد بتنی دوقوسی از طریق راهآهن به اندیمشک آورده و سپس با استفاده از جادههای اختصاصی به محل ساخت سد منتقل شد.
طرح اتصال ریلی ایران به عراق در دهه ۳۰ خورشیدی از طریق ساخت راهآهن اندیمشک به العماره و در نهایت بغداد، از جمله طرحهای ناتمام راهآهن ایران پس از پیمان بغداد بود که به خوبی نقش استراتژیک این شهر را در تحولات تاریخی صد سال اخیر کشور نشان میدهد، اگرچه این طرح به دلایل مختلف هرگز عملی نشد.
در نیمه دوم دهه ۵۰ خورشیدی، کمپانی فرانسوی اسپی باتینیول که همان پیمانکار پروژه احداث نیروگاه اتمی دارخوین نیز بود، به شهر اندیمشک آمد و با راهاندازی مجتمعی شامل سینما، مدرسه، باشگاه تفریحی و غیره، مقدمات حضور تعدادی از کارمندان آن شرکت را برای انجام عملیات جوشکاری درز ریل به منظور ساخت ریلهای طویل برای راهآهن برقی اندیمشک ـ اهواز و اندیمشک ـ لرستان فراهم آورد، این طرح نیز متأسفانه به مراحل تکمیلی نرسید.
در دوران جنگ هشت ساله عراق علیه ایران، راهآهن اندیمشک نقش بارزی در دفاع از کشور ایفا کرد. انتقال نیروها و تجهیزات جنگی باعث شد تا این ایستگاه به نقطهای حیاتی در سیستم راهآهن ایران تبدیل شود. بمباران چهارم آذر ۱۳۶۵، که به عنوان طولانیترین بمباران هوایی در تاریخ ایران و دومین در دنیا پس از جنگ جهانی دوم محسوب میشود، محوطه راهآهن اندیمشک را به عنوان یکی از اهداف اصلی خود کرد. به دلیل تلاشها و خدمات مستمر پرسنل راهآهن اندیمشک در پشتیبانی از نیروها و بازسازی مسیرهای ریلی در ایام دفاع مقدس، این ایستگاه به عنوان «ارتش دوم ایران» شناخته میشود. تلاش برای بازسازی و استفاده از پل تلهزنگ با وجود ۱۲ بار حملات هوایی عراق، گواهی بر پایداری و فداکاری کارکنان راهآهن در آن دوران حساس است.
ناحیه راهآهن زاگرس با مرکزیت اندیمشک، بیشترین تعداد شهید را در بین تمامی نواحی راهآهن کشور و ادارات استان خوزستان در دوران دفاع مقدس ثبت کرده است. از ۴۰ شهید این اداره کل، ۱۵ نفر در بمباران هوایی ۵۴ فروند هواپیمای عراقی در روز چهارم آذر ۱۳۶۵ جان باختند.
در سالهای اخیر، به دلیل اهتمام وزارت میراث فرهنگی به ثبت و حفظ میراث صنعتی، فرآیند ثبت ملی مسیر راهآهن سراسری در دست اقدام قرار گرفت و در مردادماه ۱۴۰۰، راهآهن سراسری ایران به عنوان نخستین اثر صنعتی کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
اندیمشک به عنوان نخستین شهر ایران با اختصاص فضایی خاص شامل بخشی از سوله انبار توشه راهآهن و سازهای که قدمت آن به روزهای آغازین ساخت راهآهن سراسری بازمیگردد، نخستین موزه تخصصی راهآهن کشور را راهاندازی کرد.
قطار گردشگری اندیمشک در نوروز ۹۶ و ۹۷ به عنوان یکی از نخستین قطارهای گردشگری کشور معرفی شد که به معرفی جاذبههای گردشگری ریلی در میان مردم کمک شایانی کرد.
با توجه به ثبت ملی و آنگاه ثبت جهانی راهآهن سراسری شمال به جنوب ایران در مرداد ۱۴۰۰ و عبور بخش قابل توجهی از این مسیر از قلمرو شهرستان اندیمشک و ناحیه راهآهن زاگرس (حدود ۱۲ درصد از مسیر ثبت جهانی راهآهن ایران در فهرست یونسکو)، اندیمشک به عنوان «شهر جهانی راهآهن» و «ریل شهر ایران» شناخته میشود.
جاذبههایی چون پل شهبازان (مرتفعترین پل درهای راهآهن ایران با ارتفاع ۵۰ متر)، پل دم دم با ارتفاع ۴۰ متر، تونلهای شاهی و شاهپور به عنوان دومین و سومین تونلهای طولانی راهآهن سراسری ایران، همچنین وجود تنگههای فنی با مناظر بکر و زیبا از جمله «تنگ چهار» که فنیترین تنگه راهآهن سراسری ایران به شمار میرود، و پل معلق گهربند به عنوان قدیمیترین پل معلق ماشینرو در ایران، بناهای سنگی و آجری متعدد در طول مسیر و…، همگی اندیمشک را به «قطب گردشگری ریلی خوزستان» تبدیل کرده است.
پایگاه استانی میراث جهانی راهآهن ایران به تازگی در این شهر راهاندازی شده و به تبلیغ و معرفی اندیمشک به عنوان «شهر جهانی ریلی ایران» به صورت ویژه پرداخته است.
با توجه به دسترسی آسان به آثار ثبت جهانی خوزستان در شهرهای شوش و شوشتر از طریق راهآهن اندیمشک و وجود خطوط راهآهن در این دو شهر تاریخی، صنعت راهآهن که خود به عنوان یک اثر ثبت جهانی محسوب میشود، پیوندی میسازد میان شهرهای اندیمشک، شوش و شوشتر و به این ترتیب، از این سه شهر به عنوان مثلث جهانی گردشگری خوزستان یاد میشود. فاصله ایستگاه راهآهن اندیمشک از چغازنبیل ۷۷ کیلومتر، از آسیابهای شوشتر ۷۴ کیلومتر و از کاروانسرای ثبت جهانی افضل شوشتر ۷۳ کیلومتر است.
بهترین زمان برای سفرهای ریلی به اندیمشک از اواخر پاییز تا اوایل بهار است، اما اگر به دنبال تجربهای هیجانانگیز در فصل گرما در خوزستان هستید، میتوانید از هر نقطهای از ایران به ایستگاه راهآهن اندیمشک بیائید، و با طی کردن ۱۷ کیلومتر به تفرجگاه ساحلی قلعه مختار رفته و از آنجا با راهنمایان محلی و سوار شدن بر قایق به دره آبی «چم سبز» بروید و یکی از خنکترین و مهیجترین مقاصد گردشگری تابستانی ایران را تجربه کنید.
