یا این/یا آن؛ میان لذت، تعهد و معنای زندگی

کتابی که ما را با انتخاب‌های خودمان روبه‌رو می‌کند
کتاب «یا این/یا آن» (Either/Or) در سال ۱۸۴۳ منتشر شد و از آثار مهم سورن کی‌یرکگور، فیلسوف دانمارکی، به شمار می‌رود. این اثر جایگاه ویژه‌ای در تاریخ فلسفه دارد و از پیشگامان اندیشه‌ای است که بعدها با عنوان اگزیستانسیالیسم شناخته شد؛ رویکردی که تجربه فردی، آزادی و مسئولیت انسان را در مرکز توجه قرار می‌دهد.
کی‌یرکگور در این کتاب به‌جای ارائه مجموعه‌ای از پاسخ‌های قطعی، دیدگاه‌های متفاوتی درباره عشق، لذت، اخلاق و زندگی را کنار هم می‌گذارد. ساختار اثر بر نوشته‌ها، تأملات و نامه‌هایی استوار است که هرکدام دریچه‌ای تازه به تجربه انسانی باز می‌کنند.
خواننده در جریان این نوشته‌ها با پرسشی اساسی روبه‌رو می‌شود: آیا زندگی را بر اساس خواسته‌های لحظه‌ای پیش می‌بریم یا آگاهانه تصمیم می‌گیریم چه انسانی باشیم؟ اهمیت کتاب نیز در همین‌جاست؛ کی‌یرکگور به‌جای آنکه به ما بگوید چگونه زندگی کنیم، وادارمان می‌کند درباره انتخاب‌های خودمان صادقانه فکر کنیم.

دو شیوه زندگی؛ لذت یا تعهد؟
محور اصلی کتاب، تقابل دو شیوه زندگی است: زندگی زیبایی‌شناختی و زندگی اخلاقی. این دو مفهوم نشان می‌دهند که انسان چگونه می‌تواند به زندگی نگاه کند و بر چه اساسی تصمیم بگیرد.
در زندگی زیبایی‌شناختی، فرد بیشتر به دنبال لذت، هیجان، تجربه‌های تازه و فرار از روزمرگی است. او می‌خواهد از فرصت‌ها استفاده کند، احساسات خوشایند را تجربه کند و تا جای ممکن خود را از محدودیت‌ها دور نگه دارد. چنین زندگی‌ای در ابتدا جذاب به نظر می‌رسد؛ اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که لذت به تنها معیار انتخاب تبدیل شود.
در مقابل، زندگی اخلاقی بر تعهد، مسئولیت‌پذیری و انتخاب آگاهانه تکیه دارد. فرد در این شیوه فقط نمی‌پرسد چه چیزی خوشحالم می‌کند، بلکه از خودش می‌پرسد چه چیزی ارزش پایبندی دارد و چگونه می‌تواند زندگی منسجم‌تری بسازد.
تفاوت اصلی این دو شیوه در خوب یا بد بودن لذت نیست؛ مسئله این است که آیا لذت به زندگی ما جهت می‌دهد یا تمام زندگی را به دنبال خود می‌کشاند. کی‌یرکگور نمی‌خواهد شادی را از زندگی حذف کند، بلکه ما را به بررسی رابطه میان خواسته‌های زودگذر و ارزش‌های پایدار دعوت می‌کند.

وقتی لذت‌های تازه دیگر کافی نیستند
تصور کنید همیشه به دنبال تجربه‌ای تازه هستید؛ رابطه‌ای جدید، سفری هیجان‌انگیز یا موفقیتی که قرار است حالتان را بهتر کند. هر بار برای مدتی احساس رضایت دارید، اما پس از مدتی همه‌چیز عادی می‌شود و دوباره به دنبال چیزی متفاوت می‌گردید.
کی‌یرکگور در بررسی زندگی زیبایی‌شناختی، به ملال و پوچی توجه می‌کند. انسان ممکن است امکانات زیادی در اختیار داشته باشد، اما همچنان احساس کند چیزی کم است. مشکل لزوماً کمبود فرصت نیست؛ گاهی مسئله این است که هیچ‌کدام از این فرصت‌ها به هدفی عمیق‌تر پیوند نخورده‌اند.
برای مثال، کسی را در نظر بگیرید که از پذیرفتن هرگونه تعهد عاطفی فرار می‌کند تا آزادی‌اش را حفظ کند. او شاید در کوتاه‌مدت احساس راحتی داشته باشد، اما ممکن است در ادامه متوجه شود که همین گریز از محدودیت، مانع شکل‌گیری رابطه‌ای عمیق و ماندگار شده است.
این وضعیت یادآوری می‌کند که داشتن انتخاب‌های بیشتر، لزوماً به معنای رضایت بیشتر نیست. گاهی آن‌قدر در فکر حفظ تمام امکان‌ها هستیم که فرصت ساختن چیزی ارزشمند را از دست می‌دهیم.

تعهد؛ محدودیت یا راهی برای معنا بخشیدن به زندگی؟
در نگاه نخست، تعهد ممکن است آزادی انسان را محدود کند. پذیرفتن یک رابطه، دنبال کردن یک هدف بلندمدت یا پایبندی به یک تصمیم، به این معناست که نمی‌توانیم هم‌زمان همه راه‌های دیگر را دنبال کنیم. بااین‌حال، کی‌یرکگور نشان می‌دهد که انتخاب کردن و پای انتخاب ماندن می‌تواند به زندگی جهت بدهد.
این موضوع را به‌خوبی می‌توان در روابط عاطفی دید. اگر عشق فقط به هیجان روزهای نخست وابسته باشد، ممکن است با از بین رفتن تازگی، جذابیت خود را از دست بدهد. اما وقتی شناخت، وفاداری و مسئولیت وارد رابطه می‌شوند، عشق فرصتی برای رشد و درک عمیق‌تر یکدیگر پیدا می‌کند.
در اینجا می‌توان به مفهوم انتخاب اصیل اشاره کرد؛ انتخابی که از تأمل شخصی و شناخت ارزش‌ها سرچشمه می‌گیرد، نه صرفاً از ترس قضاوت دیگران یا میل به رضایت فوری. چنین انتخابی به معنای ادامه دادن هر مسیر به هر قیمت نیست، بلکه یعنی مسئولیت تصمیم‌هایمان را بپذیریم و در صورت نیاز، درباره آن‌ها تجدیدنظر کنیم.
آزادی فقط در داشتن امکان‌های فراوان خلاصه نمی‌شود؛ گاهی در توانایی انتخاب یک مسیر و ساختن زندگی بر اساس آن معنا پیدا می‌کند.

ناامیدی؛ فرصتی برای بازنگری در خود
یکی دیگر از موضوعات مهم کتاب، ناامیدی وجودی است؛ وضعیتی که در آن، انسان ممکن است با وجود موفقیت‌های ظاهری همچنان از زندگی خود رضایت نداشته باشد. گاهی میان آنچه هستیم و آنچه واقعاً می‌خواهیم باشیم، فاصله‌ای شکل می‌گیرد که نمی‌توان آن را با دستاوردهای بیشتر یا سرگرمی‌های تازه از میان برد.
فردی که تمام عمر برای راضی نگه داشتن دیگران تلاش کرده، شاید روزی متوجه شود که خواسته‌های خودش را نادیده گرفته است. فردی دیگر ممکن است پس از سال‌ها دنبال کردن لذت‌های زودگذر از خود بپرسد چرا هنوز احساس رضایت نمی‌کند.
چنین لحظه‌هایی همیشه پاسخ روشنی ندارند، اما می‌توانند فرصتی برای بازنگری باشند. شاید لازم باشد از خودمان بپرسیم چه چیزی واقعاً برایمان اهمیت دارد، از چه چیزی فرار می‌کنیم و آیا شیوه زندگی‌مان با باورهایمان هماهنگ است.
کی‌یرکگور از این طریق نشان می‌دهد که شناخت خود، بدون روبه‌رو شدن با پرسش‌های دشوار زندگی، چندان آسان نیست.

منظور اصلی کتاب چیست؟
پیام اصلی «یا این/یا آن» این است که نمی‌توانیم برای همیشه از تصمیم‌گیری فرار کنیم. حتی وقتی انتخاب را به تعویق می‌اندازیم، زمان می‌گذرد و فرصت‌ها تغییر می‌کنند. زندگی منتظر نمی‌ماند تا ما تمام تردیدهایمان را کنار بگذاریم.
کی‌یرکگور از ما نمی‌خواهد یک شیوه زندگی را بدون فکر بپذیریم. او می‌خواهد بدانیم چرا تصمیمی می‌گیریم، چه چیزی برایمان ارزشمند است و حاضریم مسئولیت کدام مسیر را بر عهده بگیریم. انتخاب‌های ما فقط اتفاق‌هایی در زندگی نیستند؛ آن‌ها در شکل‌گیری شخصیت و هویت ما نقش دارند.

جمع‌بندی؛ میان آنچه می‌خواهیم و آنچه انتخاب می‌کنیم
«یا این/یا آن» کتابی درباره کشمکش میان لذت، تعهد و معنای زندگی است. کی‌یرکگور یادآوری می‌کند که نمی‌توانیم همیشه همه امکان‌ها را برای خودمان باز نگه داریم و در عین حال انتظار داشته باشیم زندگی‌مان جهتی روشن پیدا کند.
شاید مهم‌ترین پرسش کتاب این باشد: آیا فقط می‌خواهیم لحظه‌های خوشایندی داشته باشیم یا می‌خواهیم زندگی‌ای بسازیم که بتوانیم به آن احساس تعلق کنیم؟
پاسخ برای هر فرد متفاوت است، اما یک نکته روشن می‌ماند: زندگی ما نه‌فقط از اتفاق‌هایی که برایمان رخ می‌دهند، بلکه از انتخاب‌هایی ساخته می‌شود که در برابر آن‌ها انجام می‌دهیم. انتخاب‌هایی که گاهی دشوارند، گاهی هزینه دارند، اما در نهایت به ما کمک می‌کنند بفهمیم چه کسی هستیم و می‌خواهیم به کجا برسیم.

تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی