گلاب، فرش ایرانی و تخته نرد چه مفهومی در منزل این مُدل جهانی دارند؟
تازهترین پست «بلا حدید»، مدل مشهور و فلسطینیتبار در دنیای فشن و مد، با نمایش مجموعهای از المانهای آشنا برای بینندگان ایرانی از جمله فرش، گلاب، تخته نرد و نمادهای فرهنگی خاورمیانه، بار دیگر بحثهای مهم و قدیمی را زنده میسازد؛ اینکه چطور عناصر فرهنگی، تاریخی و هویتی سرزمین ایران، در زندگی روزمره چهرههای بینالمللی ظهور میکنند و چه معنایی و پیامدهایی میتوان برای این ظهور قائل شد؛ معنایی فراتر از صرفاً یک زینتی یا تصویری و حتی سوغاتی.
به نقل از ایسنا، در سالهای اخیر، چهرههای مشهور مانند بلا حدید، بهویژه به واسطه ارتباط هویتی و خانوادگی خود با خاورمیانه، در ارائه تصویری نو از «میراث و سبک زندگی شرقی» نقش بسزایی داشتهاند. ظهور فرش، گلاب، بافتهای سنتی، خوراکیها و عناصر کوچک ولی معنادار از فرهنگهای محلی در تصاویرشان اغلب بهعنوان نوعی «مُد فرهنگی» تفسیر میشود، اما پشت این مد حقیقت عمیقتری نهفته است؛ اینکه فرهنگها، هنگامی که از مرزهای ملی گذر میکنند و به زندگی چهرههای جهانی وارد میشوند، واقعاً وارد مرحلهای نو از زندگی و تداوم میشوند.
اما آیا واقعاً این ظهور چه معنایی دارد؟ آیا بهچشم دیدن فرش ایرانی، گلاب، شیرینی یا الگوهای شرقی در خانه و زندگی شخصیتهایی همچون بلا حدید، نشاندهنده تأثیرگذاری فرهنگ ایران است؟ و مهمتر از آن، آیا این دیده شدنها در حفظ و تقویت میراث فرهنگی و عناصر ناملموس ایرانی در جغرافیایی وسیعتر مؤثرند؟
بر اساس تعریف یونسکو، «میراث ناملموس» به مجموعهای از آداب، مهارتها، هنرهای سنتی، آیینها، روشهای تولید و روایتهایی اطلاق میشود که از نسلهای گذشته به ما رسیده و در زندگی امروزی همچنان فعال هستند. این میراث، بهخلاف آثار تاریخی، کالبد و شکل ثابتی ندارد؛ بلکه در رفتارها، مهارتها، تجربیات روزمره و اشیاء دستساز نمود پیدا میکند.
به همین دلیل، یک فرش ایرانی فقط یک شی فیزیکی نیست، بلکه تجلی حاصل تلاش دهها نسل بافت، رنگآمیزی، نقشپردازی و قصهگویی بصری است. فرش حامل حافظهای است؛ حافظهای که در تار و پود آن انباشته شده و روایتگر زندگی مردمانی است که با دقت و صبر آن را خلق کردهاند.
بنابراین، هنگام نمایان شدن فرش ایرانی در تصویر یک چهره جهانی، در واقع تاریخ، فرهنگ و هنر ایرانی بهشیوهای غیرمستقیم اما تأثیرگذار به جهانیان معرفی میشود.
در حقیقت، هنگامی که یک سلبریتی بینالمللی در منزل خود از فرش دستباف، ظروف سنتی، گلاب ایرانی یا بازیهایی چون تختهنرد بهرهمند میشود، این استفاده صرفاً یک چیدمان یا دکور نیست، بلکه تداوم میراث ناملموس و فرهنگی در مقیاس جهانی است. این نوع دیده شدن موجب میشود مهارتها و سنتهایی که ممکن است در کشور بهمرور زمان کمرنگ شده یا با چالش مواجه شوند، دوباره جلب توجه کنند و برای بینندگان جهانی که به دنبال تجربیات متفاوت و اصیلاند، معنا و جذابیت پیدا کنند.
بسیاری از سلبریتیها برای شکلدهی تصویر عمومی خود، عناصری را برمیگزینند که معنای خاصی را منتقل کنند. ظهور نمادهای ایرانی یا خاورمیانهای غالبا بهدلیل القای حس گرما، اصالت و پیوند با فرهنگهای کهن است، حتی اگر اسم ایران بهطور مستقیم به زبان نیامده باشد.
طبیعی است که کاربران ایرانی در واکنش به چنین پستهایی احساس شادی، غرور یا هیجان از خود بروز دهند. این واکنشها هرچند احساسی و مقطعیاند، اما ریشه در یک نیاز عمیقتر دارند؛ نیاز به دیده شدن در عرصه جهانی و شناخته شدن نام ایران در فضایی غیرسیاسی و غیرخبری. در جهانی که تصویر ایران معمولاً در رسانههای بینالمللی محدود یا سیاسی به تصویر کشیده میشود، دیدن نشانههای زیبا از فرهنگ غنی ایرانی در زندگی یک شخصیت جهانی حس احتمال بیشتری از وجود و اعتبار دارد.
نمادهایی چون فرش، گلاب یا شیرینی برای بسیاری نماد خانههای قدیمی، مهمانیها، سفرههای سنتی و خاطرات خانوادگی ایرانی به شمار میروند. زمانی که این نشانهها در منزل یک چهره مشهور نمایان میشوند، نوعی حس غرور فرهنگی در بین ایرانیها شکل میگیرد.
در دنیایی که فرهنگها بهسرعت با یکدیگر تداخل میکنند، هر عنصر اصیلی که از ایران مشاهده شود، برای مردم به منزله یادآوری ریشهها و هویت است، گویی فرهنگی که در معرض فرسایش قرار داشته، بار دیگر در مقیاس جهانی به نمایش گذاشته شده است.
اما نکته کلیدی اینجاست که این شور و شوق مقطعی، اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند به حرکتی پایدار در راستای حفظ میراث فرهنگی و تقویت «برند ایران» تبدیل شود. فرهنگ بهخلاف سیاست میتواند بدون خصومت و مرزبندی، از دل خانهها و زندگی روزمره به عرصه جهانی راه یابد و با مردم دنیا ارتباط برقرار کند. این همان نقطهای است که میراث ناملموس بیشترین قابلیت خود را نمایان میسازد.
با این حال، واقعیت اقتصادی و تجاری مرتبط با این عناصر فرهنگی چیز دیگری است؛ درست در زمانی که نمادهای ایرانی در خانه شخصیتهای مشهور و بینالمللی تماشایی است، صادرات فرش ایرانی در داخل کشور با کاهش چشمگیری مواجه شده و بخش بزرگی از بازار سنتی آن آسیب دیده است.
تختهنرد، بهعنوان یکی از صنایع دستی با اصالت، مدتی در فهرست کالاهای ممنوعه صادرات قرار داشته و اکنون به تازگی از این محدودیت خارج شده است.
گلاب ایرانی، با وجود کیفیت عالی و سهم قابل توجهی که در بازار جهانی دارد، در سالهای اخیر تحت فشار رقابت با کشورهای عربی برای ثبت جهانی قرار گرفته است.
بسیاری از محصولات صنایع دستی به دلیل وجود تحریمها، هزینههای حملونقل و نبود سیاستهای پایدار در زمینه بازاریابی جهانی، ناتوان از رقابت در سطح بینالمللی هستند.
این تناقض به این معناست که ایرانیترین نمادها در زندگی سلبریتیها و چهرههای جهانی بهچشم میخورند، در حالی که تولیدکنندگان ایرانی هنوز با چالشهای جدی در عرصه اقتصادی مواجهاند.
با این وجود، همین تناقضها میتواند به یک فرصت شیرین تبدیل شود. هنگامی که فرش یا گلاب یا صنایع دستی ایرانی به زندگی چهرههای مشهور بینالمللی راه پیدا میکند، بهروشنی مشهود است که «بازار جهانی» هنوز ظرفیت بالایی برای این محصولات دارد و ما با جهانی روبرو هستیم که تشنه اصالت، داستان، دستساز بودن و میراث پایدار است و ایران پر از چنین ویژگیهایی است.
اگر در سیاستهای فرهنگی و اقتصادی کشور این واقعیت درک شود، میتوان از موج توجه به فرهنگ ایرانی در شبکههای اجتماعی بهره گرفت، صادرات کالاهای فرهنگی را تقویت نمود، برند ایرانی را در عرصه جهانی شناساند و از همه مهمتر، پیوند مردم با میراث ناملموس خود را تحکیم کرد؛ زیرا هرچقدر انسانها بیشتر ببینند که میراثشان در اندیشه جهانیان ارزشمند است، تلاش بیشتری برای حفظ آن به خرج خواهند داد.
پست «بلا حدید» شاید در ظاهر صرفاً یک تصویر ساده باشد، اما برای کشوری مانند ایران که مملو از میراث معنوی، صنایع دستی، هنر و نمادهای فرهنگی است، میتواند فرصتهای نمادین و قابل تفکری را به ارمغان آورد.
اگر این فرصت بهدرستی تحلیل و درک شود، میتوان گفت که وجود نمادهای ایرانی در زندگی چهرههای بینالمللی نه تنها یک موج هیجانی در شبکههای اجتماعی است، بلکه نشانهای از امکان و ضرورت بازخوانی، حفظ و تقویت میراث فرهنگی ایران در سطح جهانی به شمار میآید.
