فوت سالانه ۵۹ هزار نفر در جهان بر اثر هاری
همایش روز جهانی هاری، امروز (ششم مهرماه ۱۴۰۵) با حضور عباسعلی مطلبی، رئیس سازمان نظام دامپزشکی، جان جبور، نماینده مقیم دفتر سازمان جهانی بهداشت در ایران، قباد مرادی، رییس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، علیرضا اکبرشاهی، سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی کشور و جمعی از اعضای کمیته ملی هاری، مسئولان ارشد وزارت بهداشت و نمایندگان سازمانهای بینالمللی برگزار شد.
در این همایش از «سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری منتقله از سگها» و «برنامه جامع اقدام ملی علیه بیماری هاری» رونمایی شد؛ دو سندی که بهعنوان نقشه راه کشور برای کنترل و حذف پایدار هاری تدوین شدهاند.
همچنین رویداد روز جهانی هاری در ایران در اتحاد جهانی علیه هاری (GARC) به ثبت رسیده است.
کنترل بیماری هاری تا ۲۰۳۰
عباسعلی مطلبی، رئیس سازمان نظام دامپزشکی کشور در این همایش با بیان اینکه حذف بیماری هاری تا ۲۰۳۰ در جهان هدفگذاری شده است، گفت: هاری جزو بیماریهای مورد غفلتی در کشور است که ریشه کن کردن آن منوط به هماهنگی و همکاری دستگاههای ذیربط به ویژه وزارت بهداشت، دامپزشکی و سازمان حفاظت محیط زیست دارد.
وی بر واکسیناسیون انبوه سگهای پرسهزن تاکید کرد و گفت: سگها برخلاف دامها ارزش اقتصادی اندکی دارند و حذف آنها آسانتر تلقی میشود.
وی ادامه داد: کودکان زیر ۱۵ سال، جوانع فقیر و حاشیهای، افرادی که دسترسی اندک به آموزش و دریافت خدمات بهداشتی دارند، آسیبپذیرترین اقشار جامعه در برابر بیماری هاری هستند.
رئیس سازمان نظام دامپزشکی گفت: برای ریشهکن کردن بیماری هاری مواردی، چون سرمایهگذاری پایدار در واکسیناسیون سگها، ساماندهی سامانه یکپارچه ثبت موارد گزش حیوانات و مراقبتهای مشترک باید انجام شود.
وی افزود: کنترل بیماری هاری به کمک و همکاری دامپزشکی نظام سلامت، شهرداریها و رسانهها نیاز دارد.
سالانه ۶۰ هزار نفر در جهان بر اثر هاری جان خود را از دست میدهند
در ادامه این همایش، قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیردار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با تأکید بر ضرورت برنامهریزی منسجم و همکاری دستگاههای مختلف برای کنترل هاری گفت: هاری در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی همچنان شیوع دارد، اما تجربه برخی کشورها نشان میدهد که با اجرای برنامههای مؤثر میتوان انتقال بیماری را کنترل کرد.
وی ادامه داد: بخشهایی از آسیا و آفریقا، از جمله ایران، در شمار مناطق درگیر با این بیماری هستند؛ در مقابل، کشورهایی نیز توانستهاند با برنامهریزی و اقدامات هماهنگ، موارد ابتلا را بهطور مؤثری کنترل کنند.
وی ادامه داد: با وجود پیشگیریپذیری این بیماری، سالانه نزدیک به ۶۰ هزار نفر در جهان بر اثر هاری جان خود را از دست میدهند و حدود ۹۹ درصد موارد ابتلای انسانی از طریق گزش سگ رخ میدهد.
مرادی با بیان اینکه کنترل هاری در سگها نقش مهمی در پیشگیری از مرگ انسانها دارد، گفت: اگر بتوان دستکم ۷۰ درصد سگهای مناطق در معرض خطر را واکسینه کرد، امکان شکستن زنجیره انتقال بیماری فراهم میشود.
وی ادامه داد: واکسیناسیون سگها میتواند بخش عمدهای از موارد مرگ ناشی از هاری را در جهان کاهش دهد.
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیردار وزارت بهداشت با تأکید بر اینکه هاری پس از بروز علائم بالینی در انسان تقریباً همواره کشنده است، ادامه داد: موارد نجاتیافته بسیار معدودند و نباید به آنها بهعنوان راهکار درمانی تکیه کرد؛ بنابراین پیشگیری پس از مواجهه با حیوان مشکوک اهمیت حیاتی دارد.
وی اضافه کرد: پیشگیری پس از گزش تنها به تزریق واکسن محدود نمیشود و شستوشوی مناسب زخم، ارزیابی فرد و انجام اقدامات درمانی لازم نیز باید بهموقع انجام شود. مرادی تأکید کرد که برای کنترل مؤثر هاری، مجموعهای از اقدامات هماهنگ در حوزه سلامت انسان و حیوان ضروری است.
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیردار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با اشاره به افزایش موارد حیوانگزیدگی در کشور گفت: شمار موارد گزارششده از کمتر از ۱۰۰ هزار مورد در سال ۱۳۸۰ به حدود ۴۴۰ هزار مورد در سال گذشته رسیده است؛ روندی افزایشی که ضرورت توجه جدی به پیشگیری و کنترل را نشان میدهد.
وی افزود: افزایش موارد حیوانگزیدگی در سالهای گذشته، بهویژه پس از سال ۱۳۹۱، مشهود بوده و شمار موارد از حدود ۲۰۰ هزار مورد به نزدیک ۴۵۰ هزار مورد در سال گذشته رسیده است.
وی ادامه داد: میزان بروز حیوانگزیدگی نیز اکنون بیش از ۵۰۰ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر برآورد میشود. بالا بودن شمار موارد گزش، بار قابل توجهی بر نظام سلامت تحمیل میکند؛ زیرا افراد آسیبدیده ممکن است به خدماتی مانند مراقبت از زخم و پیشگیری پس از مواجهه نیاز داشته باشند.
مرادی با اشاره به تفاوت پراکندگی موارد در استانها گفت: بر اساس آمار مطلق، استانهای شمالی، بهویژه مازندران، از مناطق با شمار بالای حیوانگزیدگی هستند. گیلان و گلستان نیز در میان استانهایی قرار دارند که موارد قابل توجهی در آنها ثبت شده است.
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیردار وزارت بهداشت افزود: در بررسی آمار تهران باید موارد ثبتشده در سه دانشگاه علوم پزشکی تهران، ایران و شهید بهشتی را با هم در نظر گرفت؛ با این محاسبه، شمار مطلق موارد در تهران نیز بالا خواهد بود. با این حال، استانهای شمالی باید بهطور ویژه مورد توجه قرار گیرند.
وی ادامه داد: بررسی میزان بروز متناسب با جمعیت، علاوه بر استانهای شمالی، از بالا بودن موارد در بخشهایی از شمالشرق کشور، از جمله خراسان رضوی، حکایت دارد.
مرادی در ادامه با مقایسه رویکردهای پیشگیرانه و واکنشی در مقابله با هاری، بر ضرورت تمرکز بر پیشگیری و واکسیناسیون سگها تأکید کرد و گفت: برآوردهای جهانی نشان میدهد هزینه واکسیناسیون سگها برای رسیدن به اهداف کنترلی حدود ۶۵ میلیون دلار است؛ در حالی که هزینه ارائه خدمات پس از حیوانگزیدگی به افراد، بهمراتب بیشتر برآورد میشود.
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیردار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی افزود: اتکا به اقدامات واکنشی، از جمله مراجعه افراد حیوانگزیده برای دریافت واکسن و سایر خدمات، هزینه زیادی میکند.
وی افزود: مقایسه هزینههای جهانی نشان میدهد منابع مورد نیاز برای این رویکرد میتواند به حدود ۱.۷ تا ۲ میلیارد دلار برسد؛ رقمی که با هزینه واکسیناسیون سگها قابل مقایسه نیست.
وی با بیان اینکه چنین تفاوتی در هزینهها برای کشور نیز مصداق دارد، گفت: پیشگیری از طریق کنترل بیماری در جمعیت حیوانات، علاوه بر کاهش هزینهها، میتواند دستیابی به اهداف مقابله با هاری را تسریع کند.
مرادی تاکید کرد: با توجه به شمار بالای موارد حیوانگزیدگی و ارائه رایگان بخش عمده این خدمات به مردم، مجموع هزینهها بار قابل توجهی بر وزارت بهداشت تحمیل میکند؛ موضوعی که ضرورت حرکت از رویکرد واکنشی به سمت پیشگیری را برجسته میکند.
مرادی در ادامه سخنان خود با اشاره به هزینههای تأمین واکسن و سرم هاری گفت: سالانه حدود ۸ تا ۸.۵ میلیون دلار برای خرید این اقلام در کشور هزینه میشود؛ رقمی قابل توجه که با توجه به محدودیتهای واردات و دشواری تأمین دارو و واکسن، ضرورت برنامهریزی برای کاهش موارد حیوانگزیدگی و پیشگیری از ابتلا را دوچندان میکند.
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیردار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی افزود: تأمین مستمر واکسن و سرم، بهویژه در شرایط محدودیتهای وارداتی، فرایندی دشوار است و برای حفظ زنجیره تأمین باید هماهنگی میان بخشهای مختلف، از جمله وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو، تقویت شود.
مرادی ابراز امیدواری کرد اجرای سند ملی هاری، که به گفته او در این مراسم آغاز میشود، زمینه تحقق اهداف کشور برای کنترل بیماری تا سال ۲۰۳۰ را فراهم کند. وی همکاری دستگاههای مختلف را برای دستیابی به این هدف ضروری دانست.
ضرورت تسریع در راهاندازی نظام ثبت سگهای صاحبدار
در ادامه این همایش، سید حسن امامی رضوی، مشاور وزیر و رئیس دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی در ادامه این همایش، گفت: انتظار ما از سازمان دامپزشکی این است که در راهاندازی نظام ثبت سگهای صاحبدار تسریع شود.
وی ادامه داد: این کار برای سازمان دامپزشکی دشوار نیست، زیرا این سازمان توانسته در شهرها و حتی در روستاهای کشور مرغ سالم، بستهبندیشده و آرمدار به دست مردم بدهد، کاری که در مورد تخم مرغ فله هم باید انجام شود.
مشاور وزیر و رئیس دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی با تاکید بر اینکه واکسیناسیون سگهای صاحبدار کار مهمی است، افزود: طبق قانون و آییننامه، شهرداری میبایست سگهای بدون صاحب را جمعآوری کند و سپس عقیمسازی کند. در ادامه باید افرادی که آنها را نگه دارند پیدا کند در غیر این صورت سگها باید معدومسازی شوند.
مشاور وزیر و رئیس دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی با بیان اینکه این کار به کاهش تعداد سگهای بلاصاحب منجر نشده است، گفت: اشکال این کار، یک مشکل فرهنگی و مربوط به سواد سلامت مردم است. یک عده با نیت غذا دادن به حیوانات، مانع کار همکاران ما در شهرداریها میشوند و با این کار غیر علمی، اکوسیستم شهرها و حاشیه شهرها را به هم زدهاند.
امامی رضوی افزود: بهترین روش مدیریت جمعیت سگها با مشارکت مردم به همراه واکسیناسیون آنهاست.
حذف هاری مستلزم واکسیناسیون گسترده و همکاری تمامی دستگاههای اجرایی است
در ادامه این همایش، علیرضا اکبرشاهی، سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی کشور، با اشاره به ماهیت مرگبار این بیماری گفت: هاری از معدود بیماریهایی است که پس از بروز علائم بالینی، مرگومیر آن تقریباً ۱۰۰ درصد است؛ در حالی که دانش، فناوری و ابزارهای لازم برای کنترل آن سالهاست در اختیار بشر قرار دارد. این تناقض نشان میدهد که چالش اصلی در مهار هاری، نه کمبود دانش و ابزار، بلکه فقدان برنامهای پایدار، هماهنگ و چندبخشی است.
وی با بیان اینکه سالانه بیش از ۵۹ هزار نفر در جهان بر اثر ابتلا به هاری جان خود را از دست میدهند، افزود: بخش عمده موارد انسانی در کشورهای آسیایی و آفریقایی رخ میدهد و کودکان سهم قابلتوجهی از قربانیان این بیماری را تشکیل میدهند. همچنین حدود ۹۹ درصد موارد انتقال هاری به انسان با سگها مرتبط است؛ موضوعی که اهمیت واکسیناسیون گسترده سگها و مراقبتهای پس از مواجهه با حیوانات را در کنترل و حذف بیماری دوچندان میکند.
اکبرشاهی با اشاره به برنامه جهانی «صفر تا ۳۰» (Zero by ۳۰) گفت: این برنامه با هدف پایان دادن به مرگ انسانی ناشی از هاری منتقلشده از سگ تا سال ۲۰۳۰ تدوین شده و بر پایه شواهد علمی، تجربیات کشورها و راهنماهای فنی بینالمللی استوار است. با این حال، راهبرد جهانی تنها مسیر را نشان میدهد و اجرای مؤثر آن مستلزم تدوین و عملیاتیکردن برنامه ملی متناسب با شرایط هر کشور است.
وی پراکندگی فعالیتها میان دستگاههای اجرایی را یکی از موانع اصلی کنترل هاری دانست و گفت: در همایش ملی سال گذشته بر ضرورت تدوین سندی جامع برای تعیین وظایف دستگاهها، تشکلها و ذینفعان تأکید شد و تشکیل کمیته ملی هاری، برگزاری نشستهای تخصصی با حضور نمایندگان دستگاههای مختلف و تدوین سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری منتقلشده از سگ، گامهایی بود که در پی آن مطالبه برداشته شد و اکنون این برنامه وارد مرحله اجرا شده است.
سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی کشور، برآورد جمعیت سگهای پرسهزن را یکی از پیشنیازهای اساسی اجرای برنامه واکسیناسیون عنوان کرد و گفت: سند ملی و دستورالعملهای اجرایی آن نهایی شده و اجرای آزمایشی برنامه در شهرستانهای منتخب آغاز میشود. نتایج این مرحله، مبنای توسعه برنامه و افزایش پوشش واکسیناسیون در سطح کشور خواهد بود.
وی با اشاره به تجربه موفق مکزیک در کنترل هاری افزود: این کشور در دهه ۱۹۹۰ با موارد قابلتوجه هاری انسانی و حیوانی مواجه بود، اما با اجرای برنامه گسترده واکسیناسیون سگها توانست طی چند دهه، موارد ابتلای انسانی را به نزدیک صفر برساند. این تجربه نشان میدهد که واکسیناسیون هدفمند و مستمر جمعیت سگها میتواند نقشی تعیینکننده در قطع زنجیره انتقال بیماری به انسان داشته باشد.
اکبرشاهی با تأکید بر ضرورت دستیابی به پوشش واکسیناسیون حداقل ۷۰ درصدی در جمعیت سگهای در معرض خطر انتقال هاری خاطرنشان کرد: برای حذف این بیماری نیازی به انتظار برای فناوریهای جدید نیست؛ دانش و ابزارهای لازم وجود دارد و آنچه اهمیت دارد، تأمین پوشش واکسیناسیون کافی، حفاظت از انسان و استمرار مراقبتهای بهداشتی است.
وی با طرح این پرسش که آیا سازمان دامپزشکی بهتنهایی متولی کنترل هاری است، پاسخ داد: کنترل این بیماری مسئولیت یک دستگاه خاص نیست و بدون همکاری همه بخشها امکانپذیر نخواهد بود و آزمایشگاهها و مؤسسات تشخیصی، شهرداریها و دهیاریها، دانشگاهها و مراکز علمی، بخش خصوصی، سازمان نظام دامپزشکی، سازمانهای مردمنهاد، رسانهها و نهادهای مرتبط با رفاه حیوانات، هر یک در اجرای این برنامه وظایف مشخصی دارند.
وی آموزش عمومی، بهویژه آگاهسازی کودکان در مدارس درباره راههای انتقال هاری و اقدامات پیشگیرانه پس از مواجهه با حیوانات را نیز ضروری دانست و افزود: کنترل هاری از سطح محلی آغاز میشود، در سطح ملی سامان مییابد و با بهرهگیری از همکاریهای منطقهای و بینالمللی به نتیجه میرسد.
اکبرشاهی با تبیین نقش رویکرد «سلامت واحد» در مهار هاری گفت: سلامت واحد زمانی محقق میشود که مسئولیتهای بخشهای مختلف در مسیری مشترک به یکدیگر متصل شوند. اگر واکسن در اختیار دامپزشکی باشد، اما جامعه هدف همکاری نکند، اگر اطلاعات حیوان گزنده پس از ثبت گزش به دامپزشکی منتقل نشود یا نتایج آزمایشگاهی در تحلیلهای اپیدمیولوژیک مورد استفاده قرار نگیرد، چرخه کنترل بیماری کامل نخواهد شد.
وی با اشاره به پیشرفتهای حاصلشده از همایش سال گذشته تاکنون گفت: امروز کمیته ملی هاری تشکیل شده، سند ملی تدوین و دستورالعملهای اجرایی آماده شده است و برنامه در آستانه ورود به مرحله اجرای آزمایشی قرار دارد. با این حال، این دستاوردها پایان مسیر نیست، بلکه آغاز مرحلهای مهمتر برای گسترش اقدامات و تحقق اهداف ملی در کنترل بیماری است.
سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی کشور با تأکید بر ضرورت تأمین منابع مالی پایدار برای اجرای برنامه گفت: سازمان دامپزشکی برای تأمین هزینههای واکسیناسیون گسترده به حمایت و همکاری سایر دستگاهها نیاز دارد تا اعتبارات لازم برای تهیه واکسن پیشبینی شود و این سازمان بتواند مسئولیت خود را با حداکثر توان انجام دهد.
وی با اشاره به شعار همایش امسال، «قویتر با همدیگر»، تأکید کرد: هیچ دستگاهی بهتنهایی نمیتواند هاری را به صفر برساند، اما با همکاری همه ذینفعان در سطوح محلی، ملی، منطقهای و بینالمللی میتوان به این هدف دست یافت.
