عوامل و نشانه‌های زخم معده چیست و چگونه می‌توان آن را درمان کرد؟
زخم‌های معده و اثنیعشر به عنوان نمونه‌هایی از زخم‌های گوارشی شناخته می‌شوند که به خاطر آسیب‌های ناشی از اسید معده به دیواره‌های اندام‌های گوارشی شکل می‌گیرند. درمان‌های متعددی برای این نوع عارضه گوارشی وجود دارد.
براساس گزارش بهداشت نیوز، زخم معده یک وضعیت پزشکی است که در آن پوشش داخلی معده یا روده کوچک صدمه می‌بیند. این حادثه زمانی رخ می‌دهد که لایه محافظ مخاطی معده آسیب ببیند. معده برای کمک به هضم غذا و جلوگیری از عفونت‌ها، اسید قوی تولید می‌کند و به همین دلیل لایه‌ای ضخیم از مخاط را نیز ترشح می‌نماید تا بافت‌ها را در برابر اثرات مخرب اسید محافظت کند. اگر این لایه از بین برود یا عملکردش مختل شود، اسید می‌تواند به بافت معده صدمه زده و زخم ایجاد کند. درمان زخم معده به طور نسبی ساده است، اما درصورت عدم اقدام، ممکن است عواقب جدی در پی داشته باشد. در ادامه، با زخم معده، علل، عوامل مؤثر و روش‌های درمان آن بیشتر آشنا خواهید شد.
زخم معده چگونه تعریف می‌شود؟
زخم معده که به عنوان اولسر معده شناخته می‌شود، شامل زخم‌های دردناکی است که در پوشش داخلی معده ایجاد می‌گردد. این زخم به عنوان یکی از زیرمجموعه‌های “زخم‌های پپتیک” یا زخم‌های گوارشی محسوب می‌شود که در آن معده و روده کوچک در معرض زخم‌های داخلی قرار می‌گیرند. این عارضه زمانی رخ می‌دهد که لایه ضخیم مخاطی که از معده در برابر مایعات هضم‌کننده محافظت می‌کند، کاهش می‌یابد یا به طور کامل ناپدید می‌شود. در این حالت، مواد اسیدی به بافت پوشش داخلی معده آسیب می‌زنند و زخم ایجاد می‌شود. درمان این مشکل گوارشی ممکن است و نیز گاهی بسیار آسان است، اما اگر درمان نشود، می‌تواند مشکلات حادی را به‌وجود آورده و عوارضی جدی ایجاد کند.
انواع زخم‌های گوارشی
زخم معده یک نوع زخم گوارشی به شمار می‌آید و دو نوع دیگر آن را می‌توان به شرح زیر نام برد:
زخم مری
زخم اثنیعشر
زخم مری در داخل مری و زخم اثنیعشر در بخش بالای روده کوچک شکل می‌گیرد. این زخم‌ها علائمی مشابه دارند، اما به دلیل قرار گرفتن در نقاط مختلف بدن، به این نحو دسته‌بندی می‌شوند.
چه عوامل باعث ایجاد زخم معده می‌شوند؟
این مشکل بیشتر به خاطر یکی از موارد زیر به وجود می‌آید:
عفونت با باکتری «هلیکو باکتر پیلوری» یا «اچ. پیلوری – H. pylori»
مصرف طولانی‌‌مدت داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی (NSAIDs) نظیر آسپرین، ایبوپروفن یا ناپروکسن
به‌ندرت، وجود شرایطی به نام «سندرم زولینجر-الیسون» نیز می‌تواند منجر به تولید بیش از حد اسید و بروز زخم در معده و اثنیعشر شود. این سندرم به‌عنوان عامل خلقی کمتر از ۱ درصد از کل زخم‌های گوارشی شناخته می‌شود.
علائم زخم معده و اثنیعشر کدامند؟
زخم‌های گوارشی در معده و روده کوچک با چندین علامت مشخص می‌شوند که شدت این علائم به میزان زخم‌ها بستگی دارد. یکی از شایع‌ترین نشانه‌ها، احساس سوزش یا درد در وسط شکم – بین سینه و ناف – است. به طور معمول، در حالت معده خالی درد بیشتری احساس می‌شود و این درد می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت ادامه یابد.
سایر علائم متداول این زخم عبارتند از:
درد ملایم اما مزمن در ناحیه معده
کاهش وزن
عدم تمایل به خوردن به دلیل درد
احساس تهوع یا استفراغ
نفخ
احساس سیری زودرس
آروغ زدن یا ریفلاکس معده
سوزش سر دل که از ناحیه سینه احساس می‌شود
دردی که با خوردن، نوشیدن یا مصرف آنتی‌اسیدها بهبود می‌یابد
کم‌خونی که علائمی از قبیل خستگی، تنگی نفس یا رنگ‌پریدگی را به همراه دارد
مدفوع تاریک یا شبیه قیر
استفراغ خونی یا استفراغی که شبیه پودر قهوه است
در صورت بروز هر یک از این علائم، با پزشک مشورت نمایید. حتی اگر ناراحتی‌ها خفیف باشند، از درمان آن غافل نشوید، زیرا ممکن است زخم‌ها بدتر شوند. زخم‌هایی که با خونریزی همراه هستند، تهدیدی جدی به حساب می‌آیند.
زخم معده چگونه شناسایی می‌شود؟
تشخیص و درمان این عارضه به علائم و شدت زخم‌ها بستگی دارد. پزشک در ابتدا سوابق پزشکی شما را به همراه علائم و هرگونه دارویی که مصرف می‌کنید، بررسی خواهد کرد. برای جلوگیری از وجود عفونت اچ. پیلوری، آزمایش‌هایی نظیر خون، مدفوع یا تنفس گرفته می‌شود. آزمایش تنفس شامل نوشیدن مایعی شفاف و سپس نفس کشیدن درون یک کیسه است. اگر باکتری اچ. پیلوری در بدن شما وجود داشته باشد، نمونه تنفس شما دارای دی‌اکسید کربن بیشتری نسبت به حالت عادی خواهد بود.
تعدادی از آزمایشات و روش‌های دیگر که برای شناسایی زخم معده به کار می‌روند، به شرح زیر هستند:
بلع باریوم: در این روش، شما مایعی سفید رنگ (باریوم) می‌نوشید که دستگاه گوارش فوقانی شما را پوشش می‌دهد و به پزشک این امکان را می‌دهد تا معده و روده کوچک را از طریق پرتوهای ایکس مشاهده کند.
آندوسکوپی: در این روش، لوله‌ای نازک، روشن و مجهز به دوربین از طریق دهان به معده و قسمت اول روده کوچک وارد می‌شود. این آزمایش برای بررسی وجود زخم، خونریزی و هرگونه بافت غیرطبیعی انجام می‌گیرد.
بیوپسی آندوسکوپی: در این تکنیک، قطعه‌ای از بافت معده شما برداشته شده و به کمک آزمایشگاه تحلیل می‌شود.
چگونه زخم معده درمان می‌شود؟
درمان زخم موجود در معده و اثنیعشر، با توجه به عامل ایجادکننده بیماری متفاوت است. درمان قطعی عمدتاً از طریق داروها و مراقبت‌های خاص انجام می‌پذیرد، اما در موارد نادر، ممکن است نیاز به جراحی احساس شود. آنچه در این میان ضروری است، درمان سریع زخم می‌باشد. در صورتی که زخم به خونریزی منجر شود، به احتمال زیاد تحت درمان از طریق آندوسکوپی و داروهای داخل وریدی قرار خواهید گرفت. همچنین ممکن است نیاز به انتقال خون وجود داشته باشد.
درمان زخم معده بدون جراحی
اگر این مشکل ناشی از باکتری اچ. پیلوری باشد، شما نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهایی به نام مهارکننده پمپ پروتون خواهید داشت؛ این داروها تولید اسید معده توسط سلول‌ها را مسدود می‌کنند.
علاوه بر این روش‌های درمانی، پزشک ممکن است اقدامات زیر را نیز توصیه کند:
مسدودکننده‌های گیرنده H۲ (داروهایی که تولید اسید را متوقف می‌کنند)
متوقف کردن مصرف تمام داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی
آندوسکوپی به منظور پیگیری بیماری
مصرف پروبیوتیک‌ها (باکتری‌های مفیدی که ممکن است در از بین بردن اچ. پیلوری مؤثر باشند)
مکمل بیسموت
علائم این بیماری گوارشی ممکن است به محض شروع درمان کاهش یابند. اما حتی در صورت بهبودی علائم، باید به مصرف داروهای تجویز شده توسط پزشک ادامه دهم. این موضوع به ویژه زمانی حائز اهمیت است که عامل بیماری شما باکتری‌ها باشند.
عوارض جانبی داروهای استفاده شده برای درمان این عارضه ممکن است شامل موارد زیر شود:
احساس تهوع
سرگیجه
سردرد
اسهال
درد شکم
این عوارض معمولاً موقتی هستند. اگر هر یک از این عوارض باعث ناراحتی جدی در شما شدند، در مورد جایگزینی داروی خود با پزشک مشورت کنید.
درمان زخم معده به وسیله جراحی
در موارد نادر، نوع شدید این بیماری برای درمان نیاز به جراحی پیدا می‌کند. این امکان وجود دارد برای زخم‌هایی که:
پس از درمان مجدداً عود می‌کنند
با دارو ترمیم نمی‌شوند
موجب پارگی معده می‌گردند
از انتقال غذا از معده به روده جلوگیری می‌کنند
جراحی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
برداشتن ناحیه‌ای که زخم ایجاد شده
برداشتن بافتی از بخش دیگری از روده یا معده و پیوند آن به محل زخم
بستن شریان خونریزی‌کننده
قطع کردن اعصاب مرتبط با معده به قصد کاهش تولید اسید معده
برای زخم معده چه مواد غذایی مصرف کنیم؟
در گذشته باور بر این بود که رژیم غذایی می‌تواند بر ایجاد این زخم تأثیرگذار باشد، اما امروزه دریافتیم که این چنین نیست. با این حال، باید بدانیم که درحالیکه رژیم غذایی عامل ایجاد این مشکل نیست، می‌تواند در فرآیند بهبود بیماری مؤثر باشد. به طور کلی، رعایت رژیم غذایی غنی از میوه‌ها، سبزیجات و فیبر توصیه می‌شود. همچنین برخی مواد غذایی ممکن است در کاهش باکتری اچ. پیلوری مضاعف اثرگذار باشند.
این نوع مواد غذایی و آنها که به تقویت باکتری‌های سالم بدن کمک می‌کنند، عبارتند از:
کلم بروکلی، گل کلم، کلم و تربچه
سبزیجات برگ سبز نظیر اسفناج
غذاهای غنی از پروبیوتیک‌ها مانند کلم ترش و ماست
سیب
توت‌ها مانند بلوبری، تمشک و توت‌فرنگی و …
روغن زیتون
ویتامین C که می‌تواند به جلوگیری از عمل‌کرد باکتری اچ. پیلوری کمک کند؛ مانند پرتقال و گوجه‌فرنگی که سرشار از ویتامین سی هستند.
زینک که به تقویت سیستم ایمنی بدن و تسریع روند بهبود زخم‌ها کمک می‌کند و در صدف، اسفناج و گوشت گوساله موجود است.
سلنیوم؛ این ماده معدنی ممکن است خطر عوارض ناشی از عفونت را کاهش دهد و همچنین قادر به بهبود زخم باشد. آجیل، ماهی تن و ماهی هالیبوت منابع غنی از سلنیوم به شمار می‌روند.
همچنین، از آنجا که بیماران مبتلا به این بیماری گوارشی ممکن است دچار رفلاکس اسید معده نیز باشند، بهتر است در طول دوران درمان از مصرف غذاهای تند و ترش اجتناب کنند. همچنین کنار گذاشتن الکل و کافئین می‌تواند خطر ابتلا به این عارضه و بدتر شدن آن را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟
برخی رفتارها و عوامل خاص ممکن است خطر ابتلا به این زخم گوارشی را افزایش دهند. عوامل خطرزا عبارتند از:
مصرف مکرر استروئیدها
سیگار کشیدن
تولید بیش از حد کلسیم یا هایپرکلسمی
عوامل ژنتیکی
مصرف بیش از حد الکل
این عارضه معمولاً در افراد بالای ۵۰ سال رایج‌تر است. اگرچه ممکن است این بیماری در هر سنی بروز کند، به ندرت در کودکان مشاهده می‌شود. اگر والدین یک کودک سیگاری باشند، این خطر برای کودک دوچندان می‌شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر احساس می‌کنید که به این بیماری گوارشی دچار شده‌اید، با پزشک خود تماس بگیرید و درباره علائم و گزینه‌های درمانی خود گفتگو کنید.
اقدامات درمانی و نظارت به موقع بر زخم معده حیاتی است، زیرا اگر بی توجهی گردد، زخم‌ها و باکتری‌های اچ. پیلوری ممکن است باعث بروز عوارض زیر شوند:
خونریزی از زخم که می‌تواند بسیار خطرناک باشد
انتقال زخم به دیواره‌های دستگاه گوارش به بخش‌های دیگر مانند لوزالمعده
سوراخ شدن دیواره‌های دستگاه گوارش
ایجاد انسداد در دستگاه گوارش به سبب تورم بافت‌های ملتهب
سرطان معده
علائم این عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشند. در صورت بروز هر کدام از این علائم، فوراً با پزشک خود در ارتباط باشید:
ضعف
مشکلات تنفسی
مدفوع یا استفراغ خونی یا سیاه
درد شدید و ناگهانی در شکم، که کاهش نمی‌یابد
پیشگیری از زخم معده
برای کاهش انتشار باکتری‌هایی که ممکن است منجر به این مشکل شوند، به‌طور مرتب دست‌های خود را با آب و صابون بشویید. همچنین، حتماً تمام مواد غذایی خود را قبل از مصرف به‌خوبی ضدعفونی کرده و در صورت نیاز کاملاً بپزید. به منظور جلوگیری از زخم‌های ناشی از مصرف داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی، در صورت امکان از مصرف این داروها پرهیز کنید. در صورتی که نیاز به مصرف این داروها دارید، اطمینان حاصل کنید که دستور پزشک را در مصرف‌شان رعایت کنید. از مصرف الکل در زمان مصرف این داروها به شدت پرهیز نمایید. همچنین داروهای غیر استروئیدی باید همراه با مقدار فراوان آب مصرف گردند.
