اختلال خواب و اثرات آن بر سلامت جسمی و روانی دانشجویان
فشار تحصیلی، شیفتهای کاری در بیمارستان، ساعات طولانی استفاده از گوشی و لپتاپ تا دیروقت و استرسهای مزمن بهگونهای رخنه کرده که کمخوابی به جزء جداییناپذیر «هویت دانشجویی» تبدیل شده است؛ در حالیکه این وضعیت قطعاً اثرات منفی بر عملکرد شناختی و روانی فرد میگذارد. مغزی که خواب کافی و منظم را تجربه نمیکند، در ساعات ابتدایی روز با افت تمرکز، کاهش سرعت پردازش اطلاعات، ضعف در حافظه کاری و افزایش تحریکپذیری هیجانی مواجه میشود.
بسیاری از دانشجویان شاکیاند که با وجود گذراندن ساعات طولانی در خواب، همچنان با خستگی از خواب بیدار میشوند؛ این اغلب نشاندهنده خواب بیکیفیت، بیدار شدنهای مکرر یا مختل شدن چرخههای طبیعی خواب است.
استفاده مداوم از تلفن همراه و قرار گرفتن در معرض نور آبی، بهویژه در ساعات شب و تا دیروقت، ترشح هورمون ملاتونین را تحت تأثیر قرار داده و فرآیند خواب را به تأخیر میاندازد. بیداریهای شبانه قبل از امتحانات و مصرف کافئین در آخر روز نیز باعث ناپایداری چرخه خواب میشود. در دوران کارآموزی و دورههای کارورزی، ریتم خواب تحت تأثیر شیفتهای شب، محیطهای استرسزا و قرار گرفتن در معرض نورهای شدید بیمارستانی به کلی از حالت طبیعی خارج میشود. این مسائل اغلب با احساس اضطراب، نشخوار ذهنی و نگرانیهای تحصیلی یا مالی تشدید میشوند و نتیجه آن خوابی میشود که بهجای بازیابی، به یک منبع فشار عصبی بدل میگردد.
دانشجویانی که با خواب نامنظم روبرو هستند معمولاً از خوابآلودگی در طول روز، سردردهای صبحگاهی، دشواری در تمرکز و احساس «کندی ذهن» گلایه دارند. اگر این وضعیت ادامه یابد، میتواند به بروز اضطراب، افسردگی، کاهش اعتماد به نفس در امور تحصیلی و حتی افزایش خطاهای بالینی منجر گردد.
اهمیت خواب در میان دانشجویان علوم پزشکی به مراتب بیشتر است؛ چرا که کیفیت تصمیمگیری، سرعت واکنش و دقت تشخیص بهطور زیادی به وضعیت مغز بستگی دارد و مغز در غیبت خواب نمیتواند عملکردی پایدار و دقیق از خود نشان دهد.
بهبود خواب معمولاً از تغییرات ساده آغاز میشود؛ از جمله تنظیم منظم ساعات خواب و بیداری، کنار گذاشتن نور آبی و فعالیتهای تحریککننده در ساعات پایانی شب، محدود کردن مصرف کافئین در نیمه دوم روز، بهرهگیری از نور طبیعی در صبح و کاهش خوابهای طولانی در طول روز. در شیفتهای شب، چرتهای کوتاه قبل از شروع کار، استفاده از نور ملایم در زمان شیفت و ماندن در محیطی با نور کم پس از پایان کار میتواند کمک کند تا بدن کمتر دچار گیجی شبانهروزی شود.
اما در صورتی که اختلالات خواب بیش از دو هفته ادامه یابد یا بر روی عملکرد تحصیلی، روحیه، روابط اجتماعی یا دقت بالینی تأثیر بگذارد، بهتر است دانشجو به یک متخصص روانپزشکی یا پزشک خواب مراجعه کند. وجود علائم همچون خرخر شدید، توقف تنفس در خواب و یا خوابآلودگی روزانه شدید نیز نیازمند ارزیابی دقیق حرفهای است.
خواب بهعنوان یک مهارت زیستی و یکی از ارکان اصلی سلامت روان به شمار میآید و بیتوجهی به آن، بهویژه در دوران تحصیل، میتواند تبعات عمیق و پرهزینهای از نظر شناختی و احساسی به دنبال داشته باشد.
دانشجو بودن به معنای بیخوابی نیست؛ و بازگرداندن خواب به حالت طبیعی، یکی از مهمترین سرمایهگذاریها برای یادگیری مؤثر و حفظ سلامت درازمدت است.
