فلسفه و عرفان “آملی”ها

به گزارش شیعه آنلاین ؛ از دیر باز در میان علمای شیعه برخی ها مخالف فلسفه و عرفان بوده اند و دسته ای دیگر هم موافق.

این وضعیت در میان علمای امروز و عصر معاصر هم وجود دارد اما با شدت و حدت کمتری یعنی حتی بیشتر آنهایی که مخالف فلسفه و عرفان هستند، به طور صد در صد آنها را نفی و انکار نمی کنند بلکه هر کدام به شیوه خود در مورد آن سخن گفته و مطالعاتی نیز در این زمینه ها داشته اند.

در این گزارش بنا نداریم به طور کامل به این موضوع بپردازیم، بلکه تلاش می کنیم به سه تن از علمای معاصر شیعه که هر سه تن آنها از شهر و دیار “آمل” در خطه سر سبز شمال ایران هستند و نه تنها از موافقان فلسفه و عرفان به شمار می روند بلکه در این موضوع تقریبا شهره شده اند و حرف یا حرف هایی برای گفتن دارند، اشاره ای کنیم و به طور مختصر اشاره ای گذرا به نکته یا نکاتی در مورد برخی نظرات آنها در زمینه فلسفه یا عرفان بپردازیم تا مهر تأییدی بر ادعایمان در این زمینه باشد.

حضرت آیت الله شیخ عبدالله جوادی آملی
ایشان در سال ۱۳۱۲ شمسی در شهر آمل در خانواده‌ای روحاني و مبلّغ احکام و معارف الهی چشم به جهان گشود و پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در زادگاه خود و بر اثر علاقه خانوادگی به روحانیت و ایفای رسالت روحانی درباره دین و ترویج آن در سال ۱۳۲۵ شمسی به حوزه علمیه آن شهر وارد شد و از محضر پدرش، مرحوم حجة الاسلام میرزا ابوالحسن جوادی آملی و دیگر شخصیت‌های علمی و برجسته آن روزگار بهره برد و مقدمات علوم حوزوی و مقداری از سطوح متوسط (ادبيات عرب، منطق، اصول فقه، فقه، تفسير قرآن و حديث) را به مدت پنج سال آموخت؛ همچنین پایه‌های سلوک معنوی و اخلاقی و تهذیب و تهجد او در مدرسه امام حسن عسکری (ع) آن شهر محکم شد.

در سال ۱۳۲۹ شمسی مطابق ۱۹۵۰ میلادی به تهران هجرت کرد و به مدت پنج سال در مدرسه مروی آن شهر به ادامه تحصیل علوم دینی در محضر شخصیت‌های علمی بزرگ آن عصر، مانند شیخ محمدتقی آملی، علامه حاج شیخ ابوالحسن شعرانی، محی الدین الهی قمشه ‌ای و محمدحسین فاضل تونی پرداخت و در کنار دروس فقه و اصول به فراگیری علوم عقلی و عرفانی نیز اهتمام ورزید و همزمان، تدریس علوم اسلامی را نیز آغاز کرد. در سال ۱۳۳۴ شمسی به حوزه علمیه قم هجرت کرد و نهایی ‌ترین دروس تخصصی حوزوی را در محضر استادانی چون آیت الله سید محمد حسین بروجردی، آیت الله سید محمد محقق داماد، آیت الله میرزا هاشم آملی، امام خمینی و علامه طباطبایی فرا گرفت.

از ویژگی های ایشان این است که جامعیت علمی و بهره مندی فراوانی از علوم گوناگون اسلامی به ویژه علوم ادبی و بلاغی، منطق و فلسفه و کلام و عرفان، اصول و فقه و تفسیر و حدیث موجب شده تا در بررسی هر مسئله و مبحث از مسائل و مباحث علمی از یکسونگری پرهیز شده، با نگاهی جامع به نقد و ارزیابی و تحلیل علمی درباره آن بپردازد.

گفتنی است مجموعه سخنرانی های آیت الله جوادی آملی درباره عرفان و فلسفه را می توان در کتاب آفاق اندیشه یافت و کتاب توصیه ها، پرسش ها و پاسخ ها که به پرسش های دانشجویان پیرامون مطالعات عرفانی اختصاص دارد همراه با مطالبی درباره اعمال عرفانی، موسیقی و عرفان، حکایات عرفانی، استاد اخلاق و طمانینه به این مقوله می پردازد.

کتاب عمل عرفانی در پرتو علم وحیانی به تعریف عرفان و عارف، عرفان نظری و عملی، اعمال عرفانی ظاهری و باطنی می پردازد و کتاب نسیم رحمت نیز که به شرح دعای ابوحمزه ثمالی اختصاص دارد، برای علاقه مندان در این زمینه بسیار مفید است.

کتاب عرفان و حماسه که نسبت عرفان با جهاد را بررسی می کند با موضوع هایی همچون هماهنگی اسلام با فطرت و طبیعت، تعریف عرفان و ویژگی های عارف، فضیلت حماسه، جلوه های حماسه و عرفان در عاشورا و زندگی امام سجاد(ع) در این ارتباط است.

حیات عارفانه امام علی(ع) با موضوع زندگی عرفانی نگاهی به صورت نیمه تخصصی به مسائلی در زمینه فرق عرفان با کلام و حکمت، جهان بینی و سیره عارفانه امام علی(ع) دارد.

آیت الله شیخ حسن حسن زاده آملی
حسن بن عبدالله طبری آملی که به «حسن زاده» شهرت دارد اواخر سال ۱۳۰۷ شمسی در روستای ایرای لاريجان آمل متولد شد. ۶ ساله بود به مکتب خانه خدمت یک معلم روحانی شرفیاب شد و پيش او خواندن و نوشتن یاد گرفت و تعدادی از جزوات متداول در مکتب خانه های آن زمان را خواند تا اينکه در خردسالی تمام قرآن را به خوبی ياد گرفت. پس از آن وارد دوره ابتدایی شد. تاريخ ورود وی به حوزه علميه مهرماه سال ۱۳۲۳ شمسی بود.

تحصيلات کتب ابتدائيه را که در ميان طلّاب علوم دينيّه معمول و متداول است از نصاب الصبيان و رساله عمليه فارسی آيه الله سيد ابوالحسن اصفهانی (چون ايشان مرجع علی الاطلاق در آن زمان بود) و کليات سعدی، گلستان سعدی و جامع المقدمات و شرح الفيه سيوطی و حاشيه ملا عبدالله بر تهذيب منطق و شرح جامی بر کافيه نحو و شمسيه در منطق و شرح نظام در صرف، مطوّل در معانی و بيان و بديع و معالم در اصول، تبصره در فقه و قوانين در اصول تا مبحث عام و خاص را در آمل که همواره از قديم الدهر واجد رجال علم بوده، از محضر مبارک روحانيين آن شهر آيات عظام و حجج اسلام: محمد آقا غروی و آقا عزيزالله طبرسی و آقا شيخ احمد اعتمادی و آقا عبدالله اشراقی و آقا ابوالقاسم رجائی و غيرهم فرا گرفت و نيز از آيت الله عزيزالله طبرسی تعليم خط می گرفت تا اينکه خود حضرتش در آمل چند کتاب مقدماتی را تدريس می کرد.

پس از آن در شهريور ۱۳۲۹ شمسی به تهران آمد و چند سالی در مدرسه مبارک حاج ابوالفتح بسر برد و باقی کتب شرح لمعه از عام و خاص قوانين تا آخر جلدين آن را در محضر شريف مرحوم آيت الله آقا سيد احمد لواسانی درس خواند. پس از آن چند سال در مدرسه مبارک مروی به سر برد و به ارشاد جناب آيه الله حاج شيخ محمد تقی آملی محضر علامه حاج ميرزا ابوالحسن شعرانی طهرانی رسيد.

از منقول تمام مکاسب و رسائل شيخ انصاری و جلدين کفايه آخوند خراسانی و پس از آن کتاب طهارت و کتب صلوه، خمس، زکات، حج و ارث جواهر را بصورت درس فقه خارج استدلالی محققانه، تا اينکه مطمئن شد و باور نمود که بر استنباط فروع از اصول تواناست. آنگاه به قوه اجتهاد مشرف ساخت. از معقول اکثر شرح خواجه طوسی بر اشارات ابن سينا و اکثر اسفار ملاصدرا و کتاب نفس و حيوان و نبات و تشريح شفای شيخ الرئيس که از کتاب نفس تا آخر طبيعيات شفاء است. از تفسير تمام دوره تفسير مجمع البيان طبرسی از بدو تا ختم آن.

او روز دوشنبه ۲۲ مهر ۱۳۴۲ شمسی به قصد اقامت در قم، تهران را ترک گفت. پس از ورود به قم، تدريس معارف حقّه الهی و تعليم فنون رياضی را شروع کرد. با نگاهی گذرا به تحصیلات جناب حسن زاده آملی، به نظر می رسد دیگر نیازی نیست که عمق مطالعات ایشان در زمینه فلسفه و عرفان بیش از این شرح داده شود.

حضرت آیت الله میرزا هاشم آملی
در یکی از روزهای سال ۱۲۷۸ شمسی در روستای پُردمه لاریجان در هفتاد کیلومتری شهر آمل در خانه ساده مرحوم میرزا محمد، کودکی به دنیا آمد. دوران کودکی را در دامان پاک پدر و مادر باتقوایش پشت سرنهاد و بالیده و پس از فراگیری قرآن و تحصیلات ابتدائی با استعداد سرشار و عشق به تحصیل علوم دینی که او را از خود بی خود کرده بود به فراگیری ادبیات عرب و مقدمات علوم نزد مرحوم آقا سیدتاج و آقای شیخ احمد آملی پرداخت و تا سطوح را در همان شهر فرا گرفت.

وی ۱۳ ساله بود که برای ادامة تحصیل به حوزة پررونق تهران عزیمت کرد و به مدرسه علیمه سپهسالار که زیرنظر مرحوم آیت الله مدّرس اداره می شد شتافت و مورد توجه و عنایت ویژه آن بزرگوار قرار گرفت و این مدّت دوازده سال به طول انجامید. پس از پشت سرنهادن سطوح عالیه، در سال ۱۳۰۵ شمسی برای بهره وری از درس حضرت آیت الله حائری به قم رفت و در درس های فقه و اصول آیت الله مؤسس، و در کنار آن به درس آیات عظام حجت کوه کمره ای و شاه آبادی و حاج شیخ محمدعلی حایری قمی حاضر شد و در ۶ سال از محضر آنان بهره برد و مبانی علمی خویش را استوار ساخت و در این مدت، فقه، اصول، رجال، حدیث فلسفه و عرفان را نیک آموخت و این درس ها را با حضرات آیات سید محمد محّقق داماد و سیّد یحیی یزدی و حاج میرزا حسن یزدی به مباحثه نشست.

ایشان در سال ۱۳۵۱ هجری قمری، پس از اخذ اجتهاد از دو استاد بزرگوارش حضرات آیات حائری و حجت، برای بهره وری از محفل پررونق درسی بزرگان حوزه نجف رهسپار آن دیار شد و پس از زیارت مرقد مطهر حضرت علی (ع) در مدرسه بزرگ آخوند، سکنا گزید و در درس فقه و اصول آیه الهن سید ابوالحسن اصفهانی حاضر شد و ابواب طهارت و حج و بیع را از ایشان فرا گرفت و همزمان در درس های آیات عظام نائینی و آقا ضیاء عراقنی نیز شرکت جست و علاوه بر درس اصول، ابواب فقهی صلات و اجاره و غصب و بیع و قضا را از آقا ضیاء عراقی و معاملات را از میرزای نائینی فرا گرفت.

وی در طول ۳۱ سال تلاش پیگیر و خستگی ناپذیر خود توانست علوم رایج حوزه های علمیه را مانند ادبیات، فقه، اصول، فلسفه، هیئت، رجال، درایه، اخلاق، عرفان، منطق و حکمت نظری را از محضر اساتید نام آور قم و تهران و نجف کسب نماید و قله های علم و ایمان را فتح کند. در مجموع شاید نتوانیم برای میرزا هاشم آملی شاخصه بسیار پر رنگی در زمینه فلسفه و عرفان بیان کنیم و تنها نکته در این زمینه تحصیلات ایشان در کتب فلسفه و عرفان به مدت سالیان سال بوده است.

حجة الاسلام و المسلمین شیخ داوود صمدی آملی
داوود صمدی آملی در سال ۱۳۴۲ در روستای خشواش آمل دیده به جهان گشود. وی سال های سال به تحصیل علوم دینی پرداخت و مهم ترین اساتید وی عبارتند از حضرات آیات: حسن حسن‌زاده آملی، عبدالله جوادی آملی، محمد دشتی، صالحی مازندرانی.

انتشار کتب اخلاقی عرفانی و انجام سخنرانی‌های مذهبی و علمی در شهرهای مختلف ایران که اکثر آنها را شرح بر آثار حضرت آیت الله حسن حسن‌زاده آملی در بر می‌گیرد. از شروح نوزده‌ گانه وی است: شرح بسم الله الرحمن الرحیم، شرح دفتر دل، شرح رساله انسان در عرف عرفان، شرح نهج الولایه، شرح مراتب طهارت، شرح دوره کامل دروس معرفت نفس، شرح دروس هیئت (شرح کتاب دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی علامه حسن‌زاده آملی).

با نشر بعضی اظهارات فلسفی عرفانی صمدی آملی در تحلیل و بسط نظریه وحدت وجود، منتقدین فلسفه و عرفان مصطلح بر وی انتقادات شدید وارد نموده و اینگونه نظرات را انحرافی قلمداد کردند.

You might also like More from author

Leave a comment